NESTAJANJE VELIČKIH NASELJA

 

Piše:Marko Jokić

U periodu nakon 1918.godine, do Drugoga svjetskoga rata,a zatim nakon njega,obavljeno je ukupno 10 popisa stanovništva,prema kojima se mogu sagledati razne promjene na terenu Velike kao opštine,a kasnije sela Velika,kako u kretanju broja stanovnika,tako i u izjašnjavanju stanovništva po nacionalnoj osnovi i drugim parametrima od značaja za istraživanja o stanovništvu ovoga kraja.Istraživanje koje sam obavio,pokazuje nam  da se u Velici bilježi velika depopulacija stanovništva,a posebno nakon 1961.godine.Isti trend u odlivu stanovništva je zabilježen i u selu Novšiće,a sa nešto manjom depopulacijom u Gornjoj Ržanici.

U ovom istraživanju sam stavio akcenat na promjene broja stanovnika i njihovo nacionalno izjašnjavanje,smatrajući da treba dati tačne odgovore na pitanje „kako su se izjašnjavali naši očevi,đedovi,..“ na pomenutim popisima.

Smatrao sam da je korisno dati podatke na popisima za stanovništvo Riječke nahije,obzirom da je dio veličkih bratstava upravo porijeklom sa ovih prostora.Stoga sam učinio dostupnim podatke o nacionalnom izjašnjavanju stanovništva Riječke nahije(Ceklinjani i okruženje),od kojih  je velička „Crnogorija“ (Paunovići ,Tomovići ,Steševići ,Stamataovići, Radevići,Boškovići).

Ovo istraživanje bi bilo nepotpuno bez razmatranja odnosa stanovništva Njeguša prema nacionalnom izjašnjavanju,obzirom da se često za taj prostor upotrebljava naziv „srpsko“ Njeguši.

S toga sam ovo istraživanje podijelio u nekoliko cjelina:

  1. Uvodni dio (O porijeklu stanovništva Velike);
  2. Popisi stanovništva u Velici od 1879-2011.godine;
  3. Opšta zapažanja;
  4. Kako su se na popisima nacionalno izjašnjavali u najbližem okruženju Velike;
  5. Nacionalno izjašnjavanje Ceklinjana i bližeg okruženja u posmatranom periodu;
  6. Kako se nacionalno izjašnjavalo „srpsko“ Njeguši
  7. Umjesto zaključka

UVODNI DIO (O porijeklu stanovništva Velike)

Nakon naseljavanja sadašnjih bratstava na prostor Velike početkom XVIII vijeka zatečeno je veoma malo stanovništva ranijih naseljenika.Prva naseljavanja  sadašnjih rodova je počela nekih dvadestak godina nakon Velike seobe 1689.godine.Tadašnjim zauzimanjem prostora Velike su zatečene nekoliko kuća starinačkog stanovništva (ukupno pet kuća):Živaljevići,možda i Petrovići.U Dečanskom prvencu se pominju  i Mađupci ili„Cigani“ Dragovići na Ivanpolju,kako je zabilježio jedan od prvih hroničara Velike Jevto Popović,dajući podatke popu Bogdanu Laleviću i Ivanu Protiću[1],za knjigu Vasojevići u Turskoj granici.Isti autori u svojoj studiji Vasojevići u crnogorskoj granici [2] će o Velici zapisati:“Veličani su kao i Polimljani,na vječitoj straži,jer se nalaze između Rugovaca,Novšićana i Ržaničana,sa kojima su skoro uvijek u zađevici….U Velici nema Vasojevića,nego su stanovnici drugih plemena:Šaljani,Crnogorci,Šekularci (Popovići) i mnogi drugi Ustaši,kojih se dosta nalazi i u Polimlju,iz plavske i gusinjske okoline.Velika ima 282 kuće sa 1743 stanovnika i čini kao i Polimlje,zasebnu kapetaniju“.

I pored nastojanja istraživača veličke prošlosti,još uvijek je ostala nepoznanica kada je tačno izvršeno naseljavanje Velike Crnogorcima,stanovništvom iz stare Crne Gore (Rijeke Crnojevića),iako se pretpostavlja da su doseljeni nakon doseljavanja veličkih Šaljana iz Sjeverne Albenije.Autor ovog članka je došao do podatka Katoličke crkve u Zborniku radova Hylli e Dritës,po pisanju katoličkih misionara Bernardina Palaja i Roka Djurashija  da se predak današnjih Šaljana doslio iz Šalje u Veliku 1711.godine.Izvjesno je,prema pedantnom praćenju rodoslova veličkih Šaljana od naseljavanja Velike, da se njihova konstatacija može uzeti kao pouzdana.Inače,u vrijeme  kada se Čera (ili Čela,Čelja) doselio u Veliku,a i znatno prije je bio veoma jak uticaj katoličke crkve u Sjevernoj Albaniji,te su ostali pedantno bilježeni podaci o novorođenoj đeci,još iz toga vremena.Prema istraživanjima kojima se bavio autor ovog članka,mimo crnogorskih istoričara i etnologa (Andrija Jovićević:Plavsko-gusinjska oblast,Polimlje,Velika i ŠekularSrpski etnografski zbornik,knj.XXI,Beograd 1921.g,dr Jagoš Vešović:Pleme Vasojevići,Sarajevo,1935.g.,dr Mirko Barjaktarović:Etnički razvitak Gornjeg Polimlja[3],Ivan Protić i pop Bogdan Lalević:1.Vasojevići u turskoj granici,Beograd 1907.godine i 2.Vasojevići u crnogorskoj granici,Beograd 1903.godine,itd.) koji su se bavili i porijeklom veličkih Šaljana,postoji značajan broj albanskih istoričara i katoličkih misionara koji u svojim radovima potvrđuju dosadašnja saznanja.

Pop Bogdan Lalević i Ivan Protić prije  skoro 115 godina,pozivajući se na svog saradnika iz Velike Jevta Popovića,u knjizi Vasojevići u turskoj granici prenose predanje veličkih Šaljana,što će prije 100 godina učiniti i A.Jovićević koje je zapisao u svoj studiji Plavsko-Gusinjska oblast,Polimlje,Velika i Šekular.Ko zna iz kojih razloga su neki savremenici iz tog Šaljanskog plemenskog korpusa naknadno pokrenuli „nova predanja“,smatrajući da naši preci nijesu znali upamtiti ili umjeli reći odakle su doselili,tj.koje je njihovo porijeklo.Teško je zamisliti da 1907.godine (kada je Jevto Popović pisao o veličkim Šaljanima),kazivanja ljudi koji su tada imali 70-90 godina nijesu autentična,a rođeni su negdje oko 1820-1840 godine,tek stotinak godina nakon doseljenja njihovih predaka u Veliku.Jedan od savremenika Jevta Popovića je bio i oficir Crnogorske vojske Martin Veka (Jokić),Šaljanin,koji je rođen 1792.godine u Velici i živio do 1895.godine.Upravo taj Jokić je ostavio predanje kod bratstva Jokića,a rođen je tek 80 godina nakon doseljenja i imao živoga oca Miletu (sina Bogoja Jokinog),te je njegovo pamćenje o doseljenju bilo sasvim svježe.Tada je i  Čera sigurno ispričao svom sinu Joki  i unuku Bogoju odakle su doselili Šaljani,a izvjesno i od kojeg su fisa Šaljana.O porijeklu veličkih Šaljana,inače ima veliki broj pisanih tragova,tako da je nemoguće stvarati „novu teoriju“ sa novim  izmišljenim predanjima,koja nemaju apsolutno nikakvog utemeljenja.

U pisanju novijih hroničara o Velici dolazimo i do nebuloznih tvrdnji o Kadićkom porijeklu,što se vremenski nije moglo uklopiti,a sem toga zahvaljujući Pavlu Pavloviću,poznatom beogradskom arhitekti,autor ovih redaka je prije nekih desetak godina došao do autentičnog svjedočenja da su Kadići,poslije ubistva knjaza Danila emigrirali u Tursku (u teritorije pod Turskom vlašću) u okolinu Berana i na druge teritorije.Odatle će dva brata Mirko i Pavle preseliti u Veliku uz potok Ramšića prema Prijedolskoj ćafi[4].Kod naslednika Pavla Kadića je ostalo zabilježeno da je dolaskom u Veliku sa sobom doveo dva sina Todora i Jovana,a treći sin Simo je rođen  u kući ispod  Prijedola.U Velici će ostati od 1862.(ili  nešto kasnije) do 1892.g,odakle su odselili prema Pešterskoj visoravni.Tamo će Pavlovi naslednici uzeti sadašnje prezime Pavlovići.Dugo su se u razgovoru lokalnog stanovništva pominjale Pavlove prline,kada su neki doskora  živi Jokići iz Volujaka išli na partijske sastanke u kuću Voja Gojkovića,a zatim se vraćali cestom do Kukavice i preko Zakrša  u kasne sate u Volujak.Narednih dana su „pretresali diskusije“ sa partijskog sastanka i poslijeponoćnog vraćanja podno Radevića „u sitne sate“  podsjećali se na bliski  susret sa mečkom ispod Pavlovih prlina.

Interesantno je pomenuti da su među prvima ovo predanje o Kadićkom porijeklu počeli plasirati Šaljići,preseljenjem u Metohuiju (inače Šaljići su od veličkih Šaljana Kneževića,preseljenjem u Mašnicu  od Toma Kneževića njihovog rodonačelnika.Prezime je nastalo oko 1845.godine.Milan Šaljić,tast Ali Šukrije,visokog kosovskog političara je iz Mašnice preselio u Istinić kod Dečana. U podacima halpogrupa nalazimo da je testirano njegovo porijeklo,gdje je ubilježeno da ima halpogrupu N,što odudara od halpogrupe drugih testiranih veličkih Šaljana,koja je I2a).[5]

 Potpuno nesuvislo predanje nam saopštava i dr Marko Knežević o veličkim Šaljanima.Čovjek dovoljno bistrog uma,svakako ne može prihvatiti neosnovanu izmišljotinu ove vrste koju saopštava Knežević.Naime,kako piše Knežević „Prema Bovanskom predanju o porijeklu veličkih Šaljana,Kadići su se razbježali iz Bovana (u Bjelopavlićima-prim.M.J) počev od 1860 godine,plašeći se osvete zbog ubistva knjaza Danila u Kotoru od strane Todora Kadića.Tada je nekoliko Kadića pobjeglo u Vraku kod Skadra.Iz Skadra su dobježali u Šalju.U Veliku je iz Šalje došao neki Đuro Kadić,navodno učesnik u Kadijskom ratu 1645-1669.godine…“ [6].Prvo je potrebno nešto razjasniti,ako je taj Đuro učesnik Kandijskog rata,onda je morao biti rođen najkasnije 1645.godine kada je rat počeo ili ranije,da bi učestvovao u njemu.“Malom matematikom“ dolazimo do činjenice da je 1860.godine (kada je ubijen knjaz Danilo) Đuro morao imati najmanje 115 godina.Što znači,kada je stigao,neku godinu poslije ubistva knjaza Danila u Veliku,profesore Kneževiću,Đuro je morao imati oko 120 godina i tamo zatekao živog i zdravog čukununuka Martina Jokića,koji je tada imao punih 70 godina!?Kako je ovo što pišem notorna istina,ispade da se Đuro morao roditi znatno ranije,da bi mu Martin bio čukununuk,a izvjesno je bio Čerin čukununuk (po tvom pisanju i Đurov!?). Konačno,da zaključimo:Đuro je morao imati bar 140 godina kada je stigao u Veliku i pronašao “izgubljenoga” čukununuka.No,poznato je da je Čera stigao u Veliku kao mlado momče,što odbacuje ovu tvoju teoriju Kneževiću.Preporučujem:Što prije brisati ovu nesuvislost iz tvoje knjige.Drugo,još jednom da ponovim,profesore Kneževiću,Šaljani su prema podacima Katoličke crkve doselili u Veliku 1711.godine,a Đuro stigao poslije 1860.godine.Jeste li ova vaša „pretpostavka“ profesore „logičan zaključak“?Još nešto profesore Kneževiću,prađed autora ovog teksta,Martin Veka se rodio 1792.godine (Podaci sa nadgrobnog spomenika u Volujaku-prim.M.J.),a umro 1895.godine.Zar je logično da se čukununuk  Čerin,tj.Martin Veka doselio  oko 70 godina prije svojeg čukunđeda Čere (ili kako ga ti prekrsti Đura),jer ga čukunđed nađe u Velici!?Nevjerovatno je,da se ovakve,kako Knežević kaže „pretpostavke“ nalaze u knjizi,ipak naučnog radnika.Profesore,da ti nešto pomognem.Istina je,da se izvjesni Đuro iz Kuča 1705.godine odselio u Vraku (ne poslije ubistva knjaza Danila) i tamo se nastanio.U knjizi Lazara Roganovića piše:“Iz utvrđenih podataka pouzdano se zna da je 1705.godine prva porodica iz sela Momča u Kučima došla u Vraku.Ona je dobila prezime  po pretku Đuru,te su je nazvali Đurčevići“.Od toga bratstva su se 1934.godine odselili svi Đurčevići i nastanali u okolinu Orahovca  u sela Kramovik i Bobovac,od njih je nekoliko porodica pred Drugi svjetski rat odselilo u Peć[7].Ovo „predanje“(Kadićko) ili kako kaže Knežević pretpostavku su prvi počeli,ovako falsifikovano širiti Šaljići,pokušavajući da „zatru“ trag o porijeklu Šaljana i prezimena Šaljić. Ima Knežević još neutemeljenih tvrdnji u svojoj knjizi,o kojima ću pisati naknadno.Profesor Knežević će i rodonačelnika Jokića nazvati Jovan (to je u srpskom maniru,“prilagođavanje“imena nekim novim potrebama!?),a zna dobro da se zvao Joka.Ukazati ću veoma brzo i na pogrešno saopštavanje imena Krto,Krsto,..kao i ponešto o imenu .rodonačelnika Kneževića.I samo još da te podsjetim,da je veliki Tit Livije rekao:“Istina previše trpi,ali se nikada ne može zatrti“.

Za ovu priliku ću još  navesti,da u Zborniku radova Hylli i Dritës[8] autora,katoličkih misionara  Pali Bernardina i Gjuraši Roka navodi se,da su velički Šaljani “braća sa Šaljanima iz Puke,Mile,dalje sa Čeljajima iz Mate i Bicajima u Ljumi”.Ovi podaci nam ostavljaju prostor za razmišljanje o imenu Čera,Čela ili Čelja,odnosno ako je zaista Čera (Čelja) od bratstva Čeljaja,pitanje je kako je predanjem upamćeno njegovo izvorno kazivanje “imena” pri doseljenju u Veliku?Tvrdnju katoličkih misionara nalazimo još kod nekih italijanskih i 10-tak albanskih istoričara.O tome će biti riječe u nekom narednom tekstu.Vrlo je interesantno da njihova istraživanja ne odudaraju od jedinog predanja naših predaka,koje su zapisali A.Jovićević,dr Mirko Barjaktarović,pop Bogdan Lalević i Ivan Protić,te drugi ozbiljni hroničari ovoga kraja.

U svojoj studiji o Albaniji,navode Bernardina Paljaja i Roka Gjurashija je potvrdio i univerzitetski profesor u Palermu Giuzepe Valentini[9],konstatujući da su se “Albanci iz Šalje selili prema Jakovi kod Peći,mjestu Milla u Puki,seluVelika u Crnoj Gori,Bicaju u Ljumi i Čeljaji u Matu”.

Poznati etnolog dr Mirko Barjaktarović će zapisati i sljedeće o porijeklu veličkh Šaljana: “U Velici,kod Plava,prema narodnom tvrđenju,skoro polovina stanovnika (rodovi:Simonovići;Jokići,Gojkovići,Kneževići,Radulovići,Mikići,Brkovići,Kasumovići, Lakićevići i Golubovići) dovode svoje porijeklo i starinu od Albanca Čere,koji je ovamo pobjegao iz Šalje,plemena u Sjevernoj Albaniji…Zato,za razliku od ostalih rodova u Velici,koje zovu “Crnogorcima”,sve one koji su potekli od Čere,u lokalnim okvirima nazivaju Šaljanima[10]”.

O starom (zatečenom) stanovništvu Živaljevićima,autor ovog teksta je došao do određenih materijalnih dokaza koji bi mogli osvijetliti taj starinački rod.Kada je riječ o Petrovićima,koji bi prema pisanju Ibrahima Maljaja[11],mogli biti iz Šoše (Krajina Šoša i pleme Šoša su južno od Šalje).U svojoj knjizi  autor navodi da se jedna porodica iz graničnog dijela Šoše naselila u dolinu Lima u selo Velika.U Kastratima (u garničnom dijelu Šoše) postoji bratstvo Petraj i istoimeno selo,koje je nedaleko od Šoše.Inače iz Šoše su se doselili i Šoškići,najprije na Pelev Brijeg,a zatim u Ulotinu.O Petrajima će ostaviti svoja svjedočenja i hrvatski akademik dr Branimir Gušić u svom radu Pećki put-Najviši prijelaz u Prokletijama[12].Gušić bilježi:“Po predanju Škrelji i Kastrati su došli iz predjela Plava prije mnogo koljena,a sadašnju svoju postojbinu su zauzeli borbom,istjeravši starosjedioce zvane Džani[13],na koje i danas podsjećaju lokaliteti,pa čak i jedno vrelo…Od tih starosjedioca nema danas potomaka[14].Jedino među Kastratima živi nekoliko porodica Petraj,za koje se tvrdi da su nekada živjeli u tom kraju zajedno sa Džanima,i prije dolaska sadašnjeg stanovništva (Ovo staro stanovništvo Džani i Petraji nijesu u srodničkim odnosima sa Kastratima i Škreljima,koji su međusobno srodnički bliski).Inače se Petraji žene sa Kastratima i Škreljima. Narodno predanje (u Albaniji) Petraje dovodi u vezu sa bratstvom Petrovića sa Njeguša [15].I velički Petrovići drže do srodničke veze sa njeguškim Petrovićima.

     Ono što do sada nije posebno istraženo je kuća Buzića,za koje neki velički hroničari kažu da su se po predanju doselili iz Bjelopavlića.Ne sporeći jednu takvu pretpostavku i predanje,smatram da je korisno ukazati na korijene takvog prezimena.U Onomastičkom rječniku rumunskog jezika,autor A.N.Constantinescu analizira patronim buza.Riječ buza u rumunskom jeziku ima značenje „usna;ušće“.Isto značenje ima ova riječ i na albanskom i aromunskom (vlaškom) jeziku.U navedenom rječniku A.N.Constantinescu bilježi više imena i prezimena izvedenih od riječi buza:Buza,Buzea,Buzan,Buzau,Buzaeni,Buzik,…što njihovom slovenizacijom izvjesno asocira na Buzić.Slično viđenje imamao kod Sadika Aljabaka u knjizi Ranobalkanska toponimija i antroponimija Gore,koje  su kao većinsko stanovništvo naseljavali Vlasi.Inače,po pisanju katoličkih sveštenika Bernardina Paljaja i Roka Gjurašija,Sjeverna Albanija,a posebno Šalja je bila „klica“ vlaškog naroda,koji je preko Prokletija od davnina prodirao (zajedno sa Arbanasima) u plavsko-gusinjsku kotlinu,naseljavajući te prostore,i kasnije nastavljajući dalje prema Rožajama i Pešteru.

Nakon Velike seobe 1689.godine u okolini Rožaja se pominje i bratstvo Pantelići,koji prema tvrdnji dr Milisava Lutovca,“kažu da su se doselili iz Velike (Gornje Polimlje) i slave sv.Alempija“.Takođe,Lutovac na istom prostoru nailazi i na prezimena Šaljić i Nestorović.Navodno,Šaljići su se na područje Rožaja doselili iz okoline Istoka kod Peći,a Nestorovići su po predanju doselili iz Albanije iz Šalje“,te da su porijeklom od veličkih Šaljića[16]“.Vjerovatnije je,da su Nestorovići u srodničkim odnosima sa Živaljevićima (a ne Šaljićima),za koje takođe postoji i jedno od predanja da su doselili iz Šalje veoma davno.O ovim tvrdnjama postoje realne pretpostavke,obzirom na dokumenta o etničkom sastavu stanovništva u Šalji prije doseljavanja Arbanasa Šaljana na područje Sjeverne Albanije polovinom XV vijeka,gdje su zatekli dosta vlaškog stanovništva.Interesantno je i porijeklo imena Nestor,koje Constatinesku u etimološkom rječniku drži da je Rumunskog porijekla.

Među predanjima o porijeklu današnjeg stanovništva,koje je do prije više od stotinu godina poznato kao Crnogorci ili Crnogorija,a koji su doseljeni iz Rijeke Crnojevića u Veliku imamo više zapisa.Sačuvana su predanja da su „rođaci“ arbanaški Klimenti i crnogorski Ceklinjani (kod Rijeke Crnojevića).Marko Miljanov je zapisao da je predak Ceklinjana doselio iz Arbanije i dodaje da sada „rođaci“ (misli na Arbanase Klimente i potomke jednog davno odseljenog Klimente,koji se posrbio) ne mogu da se međusobno sporazumijevaju,jer više ne govore istim jezikom[17].Predanje,koje saopštava A.Jovićević kaže da je neki Leka iz Klimenta došao u Ceklin preko Pipera,gdje se oženio nekom udovicom.I od tog Leke,porijeklom Klimente,su ceklinski Gornjani,a od sina iz prvoga braka one Piperke,koga je ona sa sobom dovela kao dovotka Leki,su ceklinski Donjani[18].Nijesu ostali podaci da su se“rođakali“ Piperi i ceklinjani Donjani (čiji je“ predak iz Pipera“).Inače,sa gornjeg Ceklina je i bratstvo Đuraškovići,od kojih su neki  velički doseljenici nazvani Crnogorija.O porijeklu Ceklinjana  su ostavili pisane tragove i drugi autori.Tako naprimjer Blažo A.Strugar,pozivajući se na knjigu Slike iz prošlosti Ceklina,autora A.Jovićevića i Mihaila Strugara,navodi da je predak Ceklinjana Liješ iz Drobnjaka preselio u Pipere,gdje je dospio sa grupom srodnika iz Bosne…To je bilo u vrijeme pomjeranja stanovništva iz pravca Hercegovine krajem XIV vijeka..Najprije su se doselili u Banjane,današnje Rudine,a kasnije se raseljavali prema Durmitoru tražeći novo prebivalište.Od ukupno šest porodica koje su stigle u Banjane,pet je pošlo prema Durmitoru,a jedan od njih Punoš se oko 1420.godine preselio u Njeguše,gdje je poslije dvadesetak godina doveo dva bratučeda Eraka i Radiča.Jedan od njih se zadrži u Drobnjake po imenu Liješ.Liješ je imao dva sina,od kojih se jedan orodio i takođe imao dva sina.Od njih je ostala ćerka Tijana i sinčić Vukosav.U to vrijeme je u Pipere izbjegao Leka Klimenta,bježeći iz svog zavičaja Klimenata.Ovdje se ponovo oženi Tijanom.Brzo se odselio prema Rijeci Crnojevića,tražeći pomoć od Ivana Crnojevića,koji je baš tada boravio na Obodu.Ivan mu pruži utočište i kao uglednom čovjeku mu da veći dio crkovine na Gornjem Ceklinu i naseli ga na bogatom posjedu.Sa Tijanom dobije sina,a nakon toga dovede i pastorka iz Pipera.Leka će Gornji Ceklin dodijeliti sinu kojeg je imao sa Tijanom,a Donji Ceklin pastorku Vukosavu.Gornji Ceklin ili Gornjaci su bratstva Đuraškovići,Kostići,Jankovići,Ražnatovići,Jovićevići,Pejovići,Šofranci i Tatari [19].

     U knjizi Milana Gazivode[20] bilježimo i nekoliko rečenica o veličkim Ognjanovićima.Pišući o porijeklu bratstva Gazivoda,autor navodi da im je porijeklo „ iz sela Veljih Zalaza,koje je od centralnog dijela Njeguša udaljeno sat i po hoda“.Autor navodi izvore Kotorskog arhiva s kraja XIV vijeka,đe nam daje podatak da selo Velji Zalazi još tada pominjano u navedenom arhivu,na osnovu pisanja o tri brata po imenu Hrs,Drug i Gač koji su tada evidetirani kao stanovnici u ovom selu (Autor nam inače ne daje nikakve podatke o stanovništvu tog područja za navedeno vrijeme,izuzev što konstatuje da je staro stanovništvo,iako je obilje istorijske građe u kojoj se tvrdi da je taj kraj u to vrijeme bio naseljen Vlasima).Krajem XVI vijeka su navodno zbog krvne osvete prebjegli na Ceklin,zamijenivši svoju slavu Spasovdan i uzevši slavu sv.Nikola od Ceklinskih Klimenćana.Dalje,autor zapisuje da su dvojica braće Gazivoda,opet zbog krvne osvete napuštili Ceklin 1700 godine i jedan od njih se nastani u Veliku ispod Čakora, a drugi uteče u Vraku,a potom se naseli u Reč i Kodre kod rijeke Bojane u Štojsko polje,gdje i danas ima desetak kuća“

Ovim uvodnikom sam htio podsjetiti na podatke o naseljavanju Velike,koja je u prvim pisanim dokumentima o  stanovništvu bila veoma gusto naseljena,počev od najranijih naseljenja do 60-tih godina XX vijeka.O naseljenosti Velike krajem XIII i početkom XIV vijeka Kosta N.Kostić[21] piše da je dolima Lima bila gusto naseljena Vlasima.

Popisi stanovništva u Velici od 1879-2011.godine

Od prvih pomena sela Velika u Banjskim i Dečanskim hrisovuljama nailazimo na neku vrstu popisivanja stanovništva.Istina,u tim dokumentima se pominju samo Vlasi koji se pojavljuju kao stanovnici određenog sela i „dali su prilog crkvi“.Na osnovu tih pisanih dokumenata nije moguće govoriti o broju stanovnika u Velici.

     Pisane tragove o popisivanju stanovništva Velike u pravom smislu nije bilo sve do 1921.godine,iako je radi poreskih obaveza prema turskim vlastima izvršen popis stanovništva 1485.godine.O ovo popisu se nije nešto posebno znalo sve do objavljivanja knjige Popis stanovništva u Skadarskom sandžakatu 1485.godine,koju je objavio albanski istoričar Seljami Puljaha 1973.godine u Tirani.U tom popisu se pominje i selo Noshiq,što je interesantno,obzirom na tadašnju strukturu stanovništva i pisanje nekih hroničara da je selo dobilo ime po Noki,novšićkom odži,koji je živio u Novšiću znatno kasnije od ovog popisivanja?!U to vrijeme se ne bilježi prisustvo muslimanskog življa na ovom prostoru.Kako je Velika pripadala tom sandžakatu,to su podaci u navedenoj knjizi dragocjeni radi osvjetljavanja dijela njene prošlosti.U knjizi nalazimo podatak da je Velika imala 75 kuća i 81.domaćinstvo. Pored toga zapisane su i sve obaveze koje imaju domaćinstva prema turskim vlastima u davanjima od poljoprivrednih proizvoda do drugih propisanih dažbina.Ovaj autor je pročitao veliki broj istorijskih podataka o tom vremenu,ne samo za Veliku,već dolinu Lima i prostora Sjeverne Albanije,ali nije stekao uvjerenje da je taj prostor bio naseljen Srbima,već Vlasima sa nešto Arbanasa (možda i Lužana,sudeći po nekim toponimima).Vasojevići  će  početi naseljavanje doline Lima  najranije krajem XVII stoleća,jer su na početku ovog stoleća prema pisanju Bolice u svojoj matici brojali svega 90 domova,te je bilo nemoguće sa malim brojem vojnika istjerati stanovništvo koje je tada naseljavalo Gornje Polimlje[22].Ozbiljni istorijski autoriteti kao stanovništvo Gornjeg Polimlja pominju i Grke,Ilire (Autrijate),Bugare(u manjem broju),Lužane,itd.Da bi se mogla izvesti,koliko je moguće pouzdana tvrdnja o stanovništvu Velike u tom vremenu moraju se ponuditi i materijalni dokazi .Istina,to jeste teško,ali ima dovoljno tragova u ostacima materijalne i druge kulture koji ukazuju koji su starinački rodovi živjeli na prostoru Velike.Ti tragovi su sačuvani i u toponimiji ovog područja,ali i u dosta riječi koje su i danas prisutne u govoru Veličana[23].

     Nakon navedenih popisivanja,nema pisanih tragova da je stanovništvo Velike popisivao Marin Bolica,iako neki gornjepolimski „istraživači“ navode i njegovo popisivanje ovoga sela.I ne pominju samo Marina Bolicu,već i putopisca Evliju Čelebiju,koji u svojim putopisima nije ništa zapisao o ovom kraju,čak nije ni pomenuo Veliku,Ržanicu,Murinu,itd.Pedantnim uvidom u knjigu putopisa Evlije Čelebije nalazimo da se pominje samo rijeka Lim (str.262,272,333,378,385,387-389,392 i 405)[24].U Pominjanju ove rijeke se kaže“…rijeka Lim dolazi od planina koje se dižu iznad Plava,što je u blizini planine Bihora u Albaniji (str.385).(Priređivač rukopisa je ispravio Čelebiju,da Bihor nije u Albaniji-prim.M.J).Još na stranici 362 kaže da „Velika rijeka Lim dolazi u ovu kasabu (radi  se o Priboju-prim.M.J) iz Albanije,iz grada Plava.O drugim naseljima nema pomena,čak i Plav se pominje u kontekstu objašnjenja izvorišta toka rijeke Lim.

     Nakon Berlinskog kongresa je 1879.godine je izvršen Popis stanovništva koji je imao sve karakteristike savremenih popisa.Rezultati popisa su sačuvani u Državnom arhivu Crne Gore,ali nedostaju podaci za Gornje Polimlje.Najvjerovatnije ovaj prostor nije popisivan radi tadašnjeg stanja u ovim oblastima,kada su turske vlasti pokušavale da izigraju pripajanje Plava i Gusinja Crnoj Gori.

      Polovinom osamdesetih godina XIX vijeka je bilo popisivanja domaćinstava,radi utvrđivanja tačnog broja poreskih obveznika.

Prvo naredno popisivanje je izvršeno 1909.godine,ali nedostaju podaci o Velici,vjerovatno iz istih razloga kao i 1879.godine.Inače u ovom popisu je stanovništvo popisano samo po vjeroispovijesti i jeziku,ali ne i po nacionalnosti (Dokumenta o ovom popisu dostupna u DACG).

     Nakon formiranja Kraljevine Srba,Hrvata i Slovenaca izvršen je Popis stanovništva 31.januara1921.godine.Definitivni rezultati popisa su štampani tek  1932.godine[25].Iz objavljene knjige,na samom početku piše da će se „prisutno stanovništvo popisati po vjeroispovijesti i maternjem jeziku“.Uvidom u navedenu knjigu,popis je upravo tako i izvršen.Knjiga je štampana na srpskohrvatskom i francuskom jeziku.Dakle,stanovništvo tadašnje Kraljevine se 1921.godine isključivo izjašnjavalo po dva navedena pitanja.Sve kasnije što se saopštava o etničkoj pripadnosti tog stanovništva je izvedena konstatacija savremenih manipulanata ili potreba tadašnjih vlasti.Konačno,ako su se Makedonci izjašnjavali da su pravoslavci,a jezik im je srpski-hrvatski,pitanje je kako ih naknadno obrađivači upisaše kao nacionalne Srbe?Da li je osnovna premisa za zaključivanje nastala iz njegovog opredjeljenja da je pravoslavne vjere,tj.Pravoslavlje=Srpstvo,a zaključak je Makedonac=Srbin!?

   Po popisu iz 1921.godine Velika je bila opština u čijem su sastavu bila još dva sela:Novšiće i Gornja Ržanica. Velička opština je brojala ukupno 1955 stanovnika,od čega je pravoslavnih bilo 1833 i muslimana 122.Popis broja domaćinstava i kuća nije izvršen.Obzirom da se 116 stanovnika izjasnilo da im je maternji jezik albanski,možemo zaključiti da je tada na području ove opštine bilo popisanih 116 Albanaca (Novšiće i Ržanica) i 6 muslimana,koji su vjerovatno islamizirani pravoslavci[26].

Tabela 1.Popisano stanovništvo po vjeroispovijesti 1921.godine

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 *Pregled popisanog stanovništva opštine Velika po vjeroispovijesti.(Iz knjige popisa stanovništva 1921.godine,str.122)

Na osnovu vjeroispovijesti i jezika,obrađivači su izvršili kasnije klasifikaciju sljedećih etničkih grupa:

-Narodi:Srbi ili Hrvati,Slovenci,Česi,Rusini/Ruteni,Malorusi/,Poljaci,Rusi,

Mađari,Njemci,Arnauti,Turci,Rumuni,Italijani,Englezi i Francuzi;

-Ostali;

-Nepoznato.

Tako će se dogoditi da nema Crnogoraca i Makedonaca,što se može jedino tumačiti kao nečiji politički projekat.Konačno,ako je trebalo demokratično pristupiti popisu,logično je bilo da stanovništvo samo upisuje-saopštava svoju nacionalnu pripadnost.Kako navodi Svetlana Radovanović ovakva jezičko-konfesionalno-nacionalna  struktura je uslovno prihvatljiva,pogotovu kada se ima na umu činjenica da,iako su se nalazili u dugačijoj poziciji Crnogorcima i makedonskim Slovenima tadašnja jugoslovenska nacionalna politika nije priznavala nacionalnu samosvijest”.[27]

       U popisu 10 godina kasnije (31.marta 1931.godine) pored pitanja vjeroispovijesti i jezika,prvi put je postavljeno pitanje narodnost sa objašnjenjem:„upisuje se narodnost kojoj dotično lice pripada (jugoslovenska ili druga);ako narodnost nije jugoslovenska,trebalo tačno naznačiti onu narodnost kojoj to lice pripada,npr.njemačka,mađarska,turska,itd“.U upustvima o popisu je bilo predviđeno da se Srbi,Hrvati,Slovenci,Makedonci,Crnogorci i neopredijeljeni muslimani upisuju kao Jugosloveni po narodnosti.Očigledno je to bio rezultat nove politike toga vremena,budući da je Kraljevina Srba,Hrvata i Slovenaca 1929.godine promijenila naziv u Kraljevina Jugoslavija,te su sve jugoslovenske narodnosti u objavljenim rezultatima bile grupisane pod nazivom jugoslovenske narodnosti,koje govore jugoslovenskim jezikom,a za one druge se preciziralo tačno kojoj narodnosti pripadaju,npr.njemačka,turska,mađarska,itd.[28].

Očigledno je,da Jugoslovene kao naciju nije izmislio Broz,kako tvrde mnogi politički manipulanti,jer konačno,tada on nije bio vlast.

U skladu sa ovim pravilima je izvršen i popis stanovništva u opštini Velika,u čijem su sastavu i dalje bila sela Novšiće i Gornja Ržanica.Istina,ovaj popis se razlikovao od onoga iz 1921.godine između ostaloga i po tome što je sada pored popisa stanovništva,popisan  i broj domaćinstava,kuća i stoke.Po ovom popisu Velička opština je brojala 2083 stanovnika,od čega je popisano 1845 pravoslavaca,4 rimokatolika i 234 muhamedovca.Muhamedovci i rimokatolici,njih 238 su vjerovatno naseljavali sela Novšiće i Gornju Ržanicu.Očigledno je tada bilo 238 ili približno toliko stanovnika albanske nacionalnosti u veličkoj opštini[29].Zapažamo da se znatno povećao broj muhamedovaca u odnosu na 1921.godinu,a pojavilo se i 4 rimokatolika kojih nije bilo na popisu 1921.godine.Tu činjenicu treba tumačiti kao odsustvo ove kategorije stanovništva na prethodnom popisu,zbog prilika koje su vladale nakon 1918.godine,kada se jedan dio albanskog stanovništva sklonio sa ovog područja zbog raspisivanja velikog broja potjernica i objava za predaju vlastima novog režima.Od popisanog stanovništva je bilo 1069 muških i 1014 ženskih čeljadi.

Tabela 2.Popisano stanovništvo po vjeroispovijesti 1931.godine

Popis broja kuća i domaćinstava je dat u knjizi broj jedan Popisa[30],koja je objavljena 1937.godine u Beogradu.Prema tom popisu velička opština je brojala 370 domaćinstava,koja su bila nastanjena u 360 kuća.

Za popise 1921. i 1931.godine Svetlana Radovanović će u časopisu Demografija[31]zapisati:“U multietničkoj i multikonfesionalnoj državnoj zajednici Kraljevine Jugoslavije popisi stanovništva su održavali ciljeve nacionalne politike u duhu jugoslovenstva prožetog idejom o tri plemena jednog naroda (Srbi,Hrvati i Slovenci) i njihovog slivanja u jedan narod i naciju.“Tada su bile aktuelne dvije koncepcije nacionalne politike,jedna na principu etničke homogenizacije i nacionalne politike,a druga koncepcija na principu državne nacije građana,naglašava Radovanović i nastavlja:“Zvanična nacionalna politika Kraljevine Jugoslavije kao unitarne države je sprovođena po principu nacionalne države koji je podrazumijevao izgrađivanje jugoslovenske nacije na osnovu etničkih srodnosti i pripadnosti jedinstvenoj državnoj zajednici.“Tako je prema Radovanovićevoj pitanje etničke pripadnosti svedeno na izjašnjavanje po maternjem jeziku,pri čemu je osnovno obilježje „maternji jezik,odnosno narodnost.“Na osnovu ovog kriterijuma će u uvodnom komentaru rezultata popisa 1921.godine[32] (Prethodni rezultati popisa1921,XXI) biti konstatovano:“da pretežnu većinu stanovništva  i to 82,9%  obuhvata srpsko-hrvatsko-slovenački maternji jezik,tako da se može tvrditi da je Kraljevina Srba,Hrvata i Slovenaca narodno homogena država.

O popisivanju stanovništva 1921. i 1931.godine će u časopisu Nova politička misao Goran Nikolić  ostaviti svoja viđenja.[32a]Komentarišući ove popise Nikolić navodi:”Na osnovu popisa 1921.g. niije bilo moguće utvrdi preciznu nacionalnu strukturu stanovništva Kosova i Metohije.Popis nije sadržao pitanja o nacionalnoj pripadnosti stanovnika”.Nikolić dalje navodi da je na osnovu jezika evidentirano najviše Albanaca 65,08%,zatim onih koji su se izjasnili da govore srpskohrvatskim jezikom,kako ih Nikolić diferencira,to su:Srbi,Crnogorci,Hrvati,Muslimani i nešto manje Roma,što je iznosilo 26%.Isti autor se u istom radu bavio i popisom iz 1931.godine,zapažajući  da su na ovom popisu “evidentirani vjeroispovijest,maternji jezik i nacionalno osjećanje ispitanika.Prema upustvima za sprovođenje ovog popisa bilo je predviđeno da se Srbi,Hrvati,Slovenci,Makekednci,Crnogorci i Muslimani popisuju kao Jugosloveni po narodnosti…”.Rezltati ovog popisa,kako navodi pomenuti autor su publikovani 1938.godine samo po vjeroisvijesti,ali ne i po jeziku  i nacnalnom opredjeljenju ispitanika.”Zvanična jugoslovenska statistika nije do današnjeg dana (do 2006.g-prim.M.J.) publikovala ove popise po nacionalnoj pripadnosti i jeziku” naglašava Nikolić.

Značajno je istaći,da je popisom stanovništva za 1931.godinu,pored pitanja o vjeroispovijesti i maternjem jeziku bilo postavljeno i pitanje o narodnosti,budući da su Jugosloveni popisivani kao jedna narodnost,a ako ona nije jugoslovenska trebalo je naznačiti tačno onu narodnost kojoj lice pripada.Ovaj popis,nije mogao pružiti pravu sliku o narodonosnoj strukturi,naglašava Radovanovićeva.Ostalo je ipak kao nepoznanica,sa kojim su se problemima suočili tadašnji popisivači,a kasnije i obrađivači popisa,te podaci o nacionalnoj strukturi stanovništva„ nikada nijesu objavljeni,niti obrađivani“.[33]

     Naredni popis stanovništva je trebalo izvršiti u martu 1941.godine,no odložen je zbog ratnih zbivanja,ali će biti izvršen tek 1948.godine.Po administrativnoj podjeli u Crnoj Gori Velika je zadržala status opštine u čijem sastavu su i dalje bila sela Novšiće i Gornja Ržanica.

 Novi popis stanovništva je obavljen 15.marta 1948.godine.Na ovom popisu se na popisnom listu pod rednim brojem 6 pojavila i narodnost.U upustvima za popunjavanje popisnog lista je postojalo i dodatno objašnjenje:“Svako lice će upisati koje je narodnosti,npr.:Srbin, Hrvat, Slovenac, Makedonac, Crnogorac, Mađar, Šiptar,Rumun,itd.Muslimani će staviti:Srbin-musliman,Hrvat-musliman,musliman-neopredijeljen.“[34]Ovaj popis je urađen po metodologijama kako su tada rađeni u razvijenim evropskim državama.

Na ovom popisu opština Velika je brojala 2030 stanovnika,raspoređenih u 418 domaćinstava.Samo današnje selo Velika,kao opštinski „centar“ je popisano u četiri zasebne cjeline:

  • Velika (autoru nepoznato koji je to dio Velike popisan pod ovim imenom-prim.M.J.):249 stanovnika,od čega je muških 217,ženskih 132 i broj domaćinstava 54;
  • Ljeva rijeka:389 stanovnika,od kojih je 176 muških,163 ženskih i 73 domaćinstva;
  • Papratište:472 stanovnika,gdje je 228 muških,244 ženskih i 95 domaćinstava;
  • Potkraj:292 stanovnika,gdje je broj muških 134,ženskih 158 i broj domaćinstava 63.

Dakle,današnje selo Velika je brojalo 1352 stanovnika ili 66,6% stanovnika tadašnje opštine Velika.

Selo Novšiće (tada u sastavu opštine Velika):280 stanovnika,od čega je muških 147,ženskih 133 raspoređenih u 57 domaćinstava.

Selo Gornja Ržanica,takođe u sastavu Veličke opštine:398 stanovnika,od čega je 210 muških,188 ženskih i 76 domaćinstava.

Prosječan broj članova u domaćinstvu ili prosječan broj članova po porodici  je bio 4,86 stanovnika.Najbrojnije porodice su u Lijevoj rijeci,gdje je po porodici registrovano 5,33 članova domaćinstva,a zatim u Ržanici 5,23 člana po domaćinstvu.[35]

Popis 1948.godine je prvi popis u XX vijeku,prema kojem se stanovništvo moglo izjasniti  po nacionalnoj pripadnosti.Upoređujući ovaj popis sa onim iz 1931.godine,kada je opština Velika brojala 2083.stanovnika,vidljivo je da se broj stanovnika znatno smanjio,imajući u vidu projektovani rast u odnosu na prethodni popis.Veliki pokolj stanovništva u Velici i Gornjoj Ržanici su značajno uticali na smanjenje broja stanovnika ovoga kraja.Svakako na taj popis je u znatno manjoj mjeri uticala i seoba stanovnika u Metohiju tokom dvadesetih i tridesetih godina XX vijeka.

U posebnoj knjizi su dati obrađeni podaci o nacionalnom sastavu stanovništva.Za opštinu Velika podaci su sledeći:Crnogoraca je 1928,Srba 37,Hrvata 1,Šiptara 60 i neopredijeljenih 4,što ukupno iznosi 2030 stanovnika.[36]

Tabela 3.Pregled popisanog stanovništva po narodnostima (Popis 15.03.1948.godine)

   U svim popisima (1948,1953,1961,1971,1981,1991,2003 i 2011) pitanje nacionalnosti/narodnosti je bilo postavljeno u smislu jednakosti i slobodnog izjašnjavanja koje je bilo zajemčeno ustavom,i to svim narodnostima i narodima koji žive na području Jugoslavije.Tako je narodnost bila subjektivni kriterijum,a odgovor se upisivao prema slobodno izraženoj nacionalnoj pripadnosti stanovnika,što je garantovao Ustav.[37]

Pomenimo ovdje i interesantan podatak,da je u Velici broj đece od 5-9 godina 98,a onih starijih od 10-14 je bilo 143 ili npr. mlađih od 40 godina ukupno 716 stanovnika,što je iznosilo 52,96% ukupne  populacije ove opštine.Iz navedenih podataka je uočljivo da je broj učeničke populacije bio oko 200 đaka( đece po uzrastu od prvoga do osmoga razreda osnovne škole).

     Prema popisu od 1953.godine,koji je obavljen 31.marta,postavljeno je isto pitanje narodnost (pitanje br.11),sa dodatnim objašnjenjima koja su navedena uz samo pitanje,a ne u upustvima kako je bilo 1948.godine.Dajemo tekst objašnjenja:”Svako lice upisuje koje je narodnosti,npr.Srbn, Hrvat, Slovenac, Makedonac, Crnogorac, Mađar,Šiptar,Njemac, Italijan, Čeh, Slovak, Turčin,itd.Lice jugoslovenskog porijekla,koje nije bilo nacionalno opredijeljeno,upisuje:Jugosloven-neopredijeljen,a drugo nacionalno neopredijeljeno lice upisuje:nacionalno-neopredijeljen.“[38]Nakon objavljivanja rezultata,vidljivo je da je data i klasifikacija koja je pored jugoslovenskih narodnosti sadržala i narodnosti zemalja koje se graniče sa Jugoslavijom,ali i sve narodnosti sa više od 1000 stanovnika koje žive u Jugoslaviji,tj.nastanjene su u njoj.

Novom administrativnom podjelom Velika je izgubila status opštine,pa je popisana kao selo Velika u sastavu nove opštine Murina,što je bio slučaj i sa susjednim selima Gornja Ržanica i Novšiće koje su do 1953.godine pripadala veličkoj opštini.Pored navedenih sela opštini Murina su pripadala i sljedeća sela:Gračanica,Luge,Mašnica  Ulotina.Naravno i naselje Murina sa selom Pepiće.

   Prema podacima ovog popisa Velika je imala 1368 stanovnika i 277 domaćinstava.Popis je urađen za tri velička područja:Potkraj,Papratište i Lijeva rijeka.Podaci su sljedeći:Potkraj broji 477 stanovnika i 97 domaćinstava,Papratište 552 stanovnika i 111 domaćinstava i Lijeva rijeka 339 stanovnika i 69 domaćinstava.Prosječan broj po domaćinstvu je 4,94 stanovnika.Broj domaćinstava se u odnosu na 1948.godinu smanjio za 8,ali je prosječan broj stanovnika po domaćinstvu ostao približno isti.[39]

     Prema podacima istog popisa u Novšiću je bilo 308 stanovnika i 63 domaćinstva,dok je Gornja Ržanica brojala 550 stanovnika i 108 domaćinstava.

    U nedostatku posebnih podataka o nacionalnoj strukturi ovih sela 1953.godine,dajem opšti pregled za opštinu Murina,kojoj su pripadala naselja Velika,Novšiće i Gornja Ržanica.Od ukupno 5003 stanovnika,koliko je popisano u Murinskoj opštini,imamo podatke da je:4719 Crnogoraca (94,32%),10 Srba (0,2%),250 Šiptara (5%),21 stanovnik  popisan kao nesloveni (0,42%),i po jedan Hrvat (0,02%) i Slovenac (0,02%).[40] Pregled stanovništva po etničkoj osnovi je dat u sledećoj tabeli (Tabela 4).

Tabela 4. Pregled stanovništva po nacionalnom sastavu u opštini Murina 1953.godine. (*Administrativnom podjelom iz 1953.godine je ukinuta opština Velika,koja je ušla u sastav nove opštine Murina,zajedno sa Ržanicom i Novšićem)

Intersantno je napomenuti,da je u Velici od ukupnog broja stanovnika bilo muških 663 i ženskih 705.Broj pismenih Veličana starijih od 10 godina je 679 ili 49,63%.

Naredni popis stanovništva je izvršen 31.marta 1961.godine,gdje će se u upustvima unijeti dodatne novine u odnosu na prethodne popise.Suštinska razlika u odnosu na popis iz 1953. godine je,što se muslimanska etnička grupa mogla u etničkom smislu izjasniti kao Musliman,za razliku od prethodnog popisa kada su se mogli izjasniti kao Jugosloveni-neopredijeljeni.U upustvima je ukazano da se radi o Muslimanima kao etničkoj kategoriji,a da se Muslimanima „ne upisuju Šiptari,Turci,kao ni Srbi,Hrvati,Crnogorci,Makedonci i drugi koji se smatraju pripadnicima islamske vjerske zajednice…S obzirom da odgovor Musliman označava etničku,a ne vjersku pripadnost“.[41]

Prema ovom popisu selo Velika je brojalo 1249 stanovnika,od čega 1234 Crnogorca ili 98,8%, 5 Srba ili 0,4% i 10 Albanaca ili 0,8%.U susjednom selu Gornja Ržanica je popisano 624 stanovnika,sa sljedećom etničkom strukturom:553 Crnogorca ili 88,6%,jedan Srbin ili 0,2% i 70 Albanaca ili 11,2%,dok je u Novšiću bilo 276 stanovnika,od kojih 263 Crnogorca ili 95,29%,jedan musliman ili 0,36%,12 Albanaca ili 4,35%,bez Srba[42].Broj domaćinstava je u Velici 234, Gornjoj Ržanici 120 i Novšiću 52.

U knjizi o popisu poljoprivrede nalazimo i još neke interesantne podatke.Velika je imala samo 50 zaposlenih „van gazdinstva“,24 pluga (znači dominantno se oralo ralom,prim.M.J),92 grla tzv.radne stoke,206 krava i steonih junica (dakle ni jednu po domaćinstvu),1181 ovcu za priplod,dvije krmače za priplod.Istovremeno se konstatuje da je samo 88 domaćinstava imalo struju.Sličnu situaciju bilježimo u Gornjoj Ržanici,gdje je iz ovog sela evidentirano 19 zaposlenih „van gazdinstva“,27 plugova,50 grla radne stoke,147 krava i steonih junica,ovaca za priplod 491,krmača za priplod 5,te da je 61 domaćinstvo imalo električnu energiju.U Novšiću  još uvijek nije bilo domaćinstava do kojih je stigla struja.Broj plugova je 13,radne stoke 24,priplodnih krava i junica 69,priplodnih ovaca 245.Prema podacima u Novšiću nije bilo priplodnih krmača.

Što se tiče zemljišta,velička gazdinstva su raspolagala sa 1480 hektara,kako je zapisano „korišćene zemlje“,od čega je na oranice i bašte otpadalo 98 hektara ili 6,62%,koliko je očigledno obrađivano.U Gornjoj Ržanici je 702 hektara korišćene zemlje,od čega 43 hektara oranica i bašti ,tj.obrađenog zemljišta ili 6,125%.Po podacima popisa Novšiće je raspolagalo sa 255 hektara,od čega je 24 hektara bilo u funkciji obrađivanja ili 9,41%.[43]

Tabela 5:Tabelarni prikaz popisanog stanovništva po nacionalnosti 1961.godine

Popis stanovništva  od 31.marta 1971.godine nam donosi ponovo novinu u smislu izjašnjavanja po etničkoj osnovi,gdje je pitanje br.10 glasilo narodnost ili etnička pripadnost.Pored ovog pitanja  je bilo dodatno objašnjenje,gdje stoji:“Upisuje se narodnost ili etnička pripadnost prema izjavi lica koje se popisuje.Za djecu mlađu od 15 godina izjavu daje roditelj.Prema članu 41 Ustava SFRJ građanin može da se ne izjasni po ovom pitanju,za sebe i za svoju đecu mlađu od 15 godina,ako to ne želi“.[44]Dakle,u ovom popisu se prvi put uz narodnost pojavljuje i termin etnička pripadnost.Najvjerovatnije se radi o jasnijoj diferencijaciji između narodnosti od etničkih grupa.U narednom popisu će se pojaviti umjesto narodnosti pojam narod.

Po ovom popisu je Velika brojala 1059 stanovnika,od kojih se njih 1016 (95,94%) izjasnilo kao Crnogorci,Srba 16 (1,51%) i 20 Jugoslovena ili 1,89%,neizjašnjeno 7 ili 0,66%.U Gornjoj Ržanici je popisano 509 stanovnika,od kojih se 441 izjasnilo kao Crnogorci ili 86,64%,zatim 31 kao Albanci ili 6,09%,28 Srba ili 5,5%,šest Muslimana ili 1,18% i tri stanovnika neizjašnjena ili 0,59%.Selo Novšiće je brojalo 266 stanovnika,od kojih Srba 6 ili 2,26%,245 Crnogorca ili 92,10%%,jedan Albanac ili 0,38%% i neizjašnjeno 14 ili 5,26%.[45]U knjizi popisa  u kojem su dati podaci stanovništva po polu i starosti,bilježimo za Veliku interesantan  podatak da je đece od 5-9 godina bilo 93,a uzrasta od 10-14 godina njih 143.Ovi podaci o ovoj starosnoj populaciji nam ukazuju na još uvijek veliki broj đece školskog uzrasta.Međutim,već se zapaža da je znatno manji broj onih koji su kasnije rođeni,čime se  nazire budućnost đece osnovnoškolskog uzrasta,a time i perspektive Velike.[46]Dalje,u posebnoj knjizi popisa primjećujemo da je broj aktivnog stanovništva 271,od čega u poljoprivredi 211,šumarstvu 7,građevinarstvu 2,saobraćaju 12, trgovini i ugostiteljstvu 2,zanatstvu 1,kulturi i soc.djelatnostima 7,djelatnost društvenih i državnih službi 3,lica sa privremenim radom u inostranstvu 4,itd.[47]Za Veliku bilježimo i podatak da je brojala 216 domaćinstava i 200 kuća.

Treba istaći da je ranija  kategorija Musliman u smislu etničke pripadnosti iz 1961 godine,na opisu iz 1971 godine zamijenjena sa Musliman u smislu narodnosti.

Tabela 6:Pregled popisanog stanovništva prema nacionalstima 1971.godine

U već vidno izraženoj depopulaciji stanovništva u odnosu na popis 1961 godine,izvršen je Popis stanovništva 1981.godine,gdje se po prvi put pojavljuje kao nacionalna odrednica narod, uz zadržane ranije odrednice narodnost ili etnička grupa.Nije bilo ni jednog upustva radi razjašnjenja šta koja od ovih odrednica znači.No,poznato je da su se ti pojmovi često izjednačavali,jer u svakodnevnom govoru se i nije pravila  neka razlika,već  su se pojmovi narod,narodnost,nacionalnost ili pojan etničke grupe  razumjeli  i koristili kao sinonimi.Radi stručnog razjašnjenja  tih pojmova u Klaićevom  Rječniku stranih riječi (izdanje 1985.godine) vidimo da on nacionalnost izjednačava sa narodnost,objašnjavajući i jedno i drugo kao pripadnost jednoj naciji,dok za etničku grupu  kaže da je to skupina naroda  u jednoj zemlji  drugačijeg porijekla od većine njenog stanovništva.No,bitno se ništa nije izmijenilo u nacionalnom izjašnjavanju.

Na ovom popisu Velika je imala 717 stanovnika,194 domaćinstva i 207 kuća,od kojih je za stalno nastanjenje korišćeno 200.Prema nacionalnoj strukturi stanovnici Velike su 712  Crnogoraca ili 99,3%,dva Srbina ili 0,28% i tri Jugoslovena ili 0,42%.U zasebnoj publikaciji ovog popisa nalazimo i podatke,da je u Velici popisano konja 91,goveda 509,ovaca 2730,svinja 717 i živine 823.

U Gornjoj Ržanici je popisano 370 stanovnika,od čega je bilo 347 Crnogoraca ili 93,78%,18 Albanaca ili 4,86%,dva Muslimana ili 0,54%,jedan Jugosloven ili 0,27% i dva stanovnika su iskoristila ustavno pravo da se ne izjasne 0,54%.Na ovom popisu nije bilo nacionalnih Srba u Gornjoj Ržanici.U selu Novšiće je takođe zabilježen pad u broju stanovnika,tako da ovaj prostor po ovom popisu naseljava samo 195 građana,koji su se nacionalno izjasnili kao Crnogorci 190 ili 97,44%,Makedonac jedan ili 0,51%,tri Srbina ili 1,54% i jedan Albanac ili 0,51%.[48]

Tabela 7:Nacionalna pripadnost stanovništva prema popisu 1981.godine

Popis 1991.godine će se obaviti u vrlo specifičnim okolnostima,kada je period nestabilnosti i raspada SFRJ,sa pojavom velikog broja izbjeglica i žestoke nacionalne mržnje,gdje je bilo i aktera porijeklom iz Gornjeg Polimlja,pa se to specifično stanje izuzetno odrazilo i na ovaj prostor i u jednom trenutku su nacionalisti ozbiljno narušili dugo građeni multietnički sklad i toleranciju.Prisjećamo se prijetnji o direktnom međunacionalnom sukobu na ovom prostoru.Jedni će biti naoružavani od strane JNA (dijeljene dva puta puške kod škole u Velici),a vjerovatno i ostali su se na razno-razne načine obezbjeđivali u slučaju eventualnih sukoba.U tom ambijentu se stvaralo i posebno psihološko stanje kod stanovništva na ovom terenu.Stanovništvo je bilo pod stalnom agenturom,birali vođe,kojih su se znatno kasnije odricali,mijenjajući dojučerašnju „miroljubivu politiku“ u onu koja stvara prijetnje svima i vraćanje na ne tako davnu krvavu prošlost.Takvo jedno stanje,produkovano izvana,sa pogodnim poklonicima te ideje koji su je disperzovali u ovo područje,nastaće velike podjele,posebno kada je u pitanju vjera i jezik.Vjeru,jezik i etnička pitanja odjednom razumiju i oni koji nijesu nikada mogli maknuti iz drugoga razreda osnovne škole.Ali,oni to znaju iako „nijesmo učili školu“ kako će reći.Od jednom se javlja čudna stvar,oni ne priznaju izjašnjavanje (defacto i de jure),već pominju predanja,ne obazirući se na činjenice (evo tih činjenica iz dokumenata koje su  date u ovom članku-prim.M.J.) koje su ostale zapisane o izjašnjavanju kako kažu„njihovih očeva,đedova,prađedova…“.

Krajem osamdesetih imamo i pojačane aktivnosti Srpske pravoslavne crkve,zatim i emisara koji „kao poznavaoci prilika“ pristižu u Veliku sa raznih strana da „objasne sva nejasna pitanja“.Neki će čak dovesti i Vojislava Šešelja,na polaganje kamena temeljca veličke crkve,a bili su komunisti (autor ovo teksta je prikupio podatke iz arhiva o članovima Saveza komunista sa ovog terena),no kasnije žestoki protivnici komunizma,što će iskazivati i verbalnom i pisanom obliku.No,i u takvim okolnostima je obavljen popis i ostala svjedočanstva i iskazanoj volji građana ovih sela.

Velika će na ovom popisu zabilježiti pad za 212 stanovnika u odnosu na prethodni popis.Sada po objavljenim dokumentima Saveznog zavoda za statistiku Velika broji 505 stanovnika,od čega još uvijek ogromnu većinu čine Crnogorci,njih 493 ili 97,62% ,Srba ima 6 ili 1,19%, dva Albanca ili 0,4% i četiri  u kategoriji ostali ili 0,8%.Očigledno,još uvijek se ne mijenja nacionalno izjašnjavanje Veličana,jer navedeni faktori koji će uticati na  promjenu nacionalnog izjašnjavanja još uvijek nijesu uspjeli da kontanimiraju ovdašnje stanovništvo.Slična situacija je zabilježena i u Gornjoj Ržanici gdje je popisano 291 stanovnik,od kojih  je 261 Crnogorac ili 89,69%,25 Albanaca ili 8,59% ,dva Muslimana ili 0,69% jedan Srbin 0,35%ili i u kategoriji ostali dva stanovnika ili 0,69%.

Broj stanovnika sela Novšića će se skoro prepoloviti u odnosu na popis 1981. godine.Bilježimo da ovo selo sada broji samo 118 stanovnika,ali isto tako da na popisu više nema Albanaca.Broj Crnogoraca je 113 ili 95,76% i Srba 5 ili 4,24%.[49]

Zabiljžimo još i podatak da je u Velici bilo 250 kuća i 159 domaćinstava,sa 15 poljoprivrednih gazdinstva.Evidentirano je i 64 konja,340 goveda,1810 ovaca,139 svinja i 657 komada živine.[50]

Tabela 8:Pregled popisanog stanovništva po nacionalnostima  1991.godine

Nakon svih ovih popisa će rezultati popisa u 2003 godine biti najkontraverzniji popis od nastanka ovih naselja.U slučajnim razgovorima sa nekim Veličanima,ovi će pokušati da ubijede autora ovo teksa da su izjašnjavanje nastavili u duhu nacionalnih osjećanja i izjašnjavanja njihovih roditelja,đedova i baba,itd.Dakle,navedeni podaci u ovom istraživanju ih potpuno demantuju da su to razlozi njihovih odluka o prelasku u drugu nacionalnu zajednicu ili kako istoričari znaju reći „izvršeno je posrbljavanje“ nacionalnih Crnogoraca.No,bez obzira na ovakvu nacionalnu „sliku“ u 2003 godini, svakodnevno čujemo od tvoraca ovakve politike da se vrši asimilacija Srba u Crnoj Gori,pa i na prostoru ovih sela.Jedan rođak-radnik,nastanjen u Murini,kao „dobar poznavalac vjere i nacije“  će autoru ovih redova u zadnjih 20-tak godina stalno iznositi  svoje vjersko i nacionalno osjećanje,govoreći:“Ja sem srpske vjere,pa sem Srbin,ali sem i Crnogorec“.No nastaviće da mi to pojasni novom nesuvislom konstatacijom „ali nijesem Srbijanec“.Ovoga ljeta svratih kod brata od tetke u Murini,kad eto on (rođak) ponovo „puče od nekuda“ ka s neba.Znajući da on ne razumije naučne stavove o vjeri naciji,ne iskazah želju da sa njime polemišem,ali on će „Ja sem bre prvo hrišćanin,pa pravoslavec (tog dana ne pomenu srpstvo),pa sem Srbin,ka moji što su bili“.Ja ga ipak upitah,znači nijesi Crnogorac.On će nato reći „Jesem,a no šta sem no Crnogorec.Nikome ga ne priznajem da je viši Crnogorec od mene“.Ne bih više,ali sam ipak reagovao,a reče li sada da si Srbin?Ne.To su moj sin R. i unuk B.,oni srbuju,a ne ja.Na te njegove konstatacije pokazah mu sliku crkve svetog Abata,njegovih i mojih predaka,gdje su odlazili u davna vremena neđeljom da se mole Bogu.Sa mojih istraživačkih putovanja po Albaniji  sačuvah sliku gdje se slikah ispred nje,poštujući svoje pretke koji su tamo vjekovima iskazivali poštovanje prema svojoj hrišćanskoj vjeri,sve do polovine XIX vijeka kada ih Vasojevići nasilno prevedoše u pravoslavlje[51] (Izvor:Pored sjećanja naših predaka,kao vjerodostojan  izvor može koristiti i knjiga Miloša Dragovića,Sjećanje na ratove,priredili dr Krsto Pižurica i Vuk Radović).

Prema popisu 2003.godine u Velici  je bilo 417 stanovnika,od čega je zabilježeno 103 Crnogorca ili 24,7%,312 Srba ili 74,82%,u rubrici ostali jedan stanovnik ili 0,24% i jedan građanin se nije nacionalno izjašnjavao ili 0,24%.

Broj žitelja sela Gornja Ržanica bio je 269,od čega Crnogoraca 15 ili 5,58%,Srba 243 ili 90,33%,Albanaca 10 ili 3,72% i jedan Musliman ili 0,37%.

Slična situacija promjene nacionalne strukture se dogodila u selu Novšiće,gdje je popisano 82 stanovnika,od čega je bilo Crnogoraca 6 ili 7,32%,Srba 75 ili 91,46% i jedno neizjašnjeno lice ili 1,22%.[52]

Tabela 9:Struktura popisanog stanovništva prema nacionalnostima 2003.godine

Upoređujući ove podatke iz 2003.godine sa onim ranijim popisima teško je pronaći argumente koji mogu na logičan način objasniti ovaj fenomenološki poremećaj u etničkom iskazivanju.Tako,npr. u 1991.godini  u Velici je živjelo samo 0,4% Srba,da bi taj procenat narastao u 2003.godini na 74,8%.S druge strane,Crnogoraca je 1991.godine bilo 98,8%,a deset godina kasnije tek 27,7%.Teško je razumjeti da se ljudska svijest može u tom smislu toliko promijeniti bez nekih“tektonskuh“ eksternih uticaja.

U Gornjoj Ržanici i Novšiću je evidentirana slična promjena.No,posmatrajući popise stanovništva u nekim drugim sredinama u Crnoj Gori,da se zaključiti da ovakvi „tektonski“ poremećaji nijesu skoro nigdje zabilježeni.Nažalost,Velika nestaje iz godine u godinu,te nije daleko vrijeme kada neće biti na popisu ni stotina građana,što će s aspketa njihove nacionalne svijesti biti apsolutno nebitno „čiji su“.

Za popisno stanovništvo prema maternjem jeziku imamo dostupne samo podatke na nivou  opštine Plav.Ovi podaci mogu dati samo jednu opštu sliku oprediljenosti stanovništva tri posmatrana sela o izboru maternjeg jezika.Na ovom popisu opština Plav je brojala 13805 stanovnika,od kojih se 3522 građanina izjasnilo da im je maternji jezik srpski,810 crnogorski,2693 albanski,192 bosanski,6500 bošnjački,dva hrvatski,jedan mađarski,četiri makedonski,ostalih ima 26 i 55 građana nije željelo da se izjasni po ovom pitanju.[53]

Popisani broj kuća u Velici je 232,od kojih je nastanjeno malo više od pola ili 128,dok je zabilježeno 12 napuštenih kuća,privremeno nastanjenih 45 (kuće u koje za kratko dolazi potomstvo),kuća za odmor i rekreaciju 46 i jedna kuća u koju se dolazi u  sezoni (vjerovatno se radi o vikendicama-prim.M.J.).Ovi podaci su alarmantni i zabrinjavajući,jer Velika polako nestaje.

U Gornjoj Ržanici je popisano 118 kuća,od kojih je nastanjenih 85,privremeno 7,za odmor i rekreaciju 22,kuća koje se koriste u „vrijeme sezone“ 3 i samo jedna napuštena kuća.

U Novšiću je od 59 kuća,stalno nastanjenih 31,privremeno 4,napušteno 4,a za odmor i rekreaciju je registrovano 19 kuća.[54]

Uočavamo,da je po ovom popisu poboljšan standard stanovanja u Velici,jer se bilježi da sve kuće koje se koriste za stanovanje imaju električnu energiju,103 vodovod,68 ih ima kupatila,a 61 samo toalet (nužnik).Kuća u klasi  stanova sa 5 i više soba  je 5,sa 4 sobe 21,trosobnih 54,dvosobnih 80,itd.

Takođe je vrijedno zabilježiti da je bilo 22 porodice bez đece,22 sa jednim đetetom,23 sa dvoje đece,17 sa troje đece,8 sa četvoro đece,sa petoro i više đece je evidentirano 6 porodica.Prema uzrastu,podaci su dati posebnom tabelom u kojoj je zabilježeno da je do četiri godine starosti bilo 27 đece,od  5-9 godina 31 dijete,od 10-14 ukupno 42 đece,itd[55].Populacija koja je na ovom popisu evidentirana kao đeca od 0-4 godine,će već 2020.godine završiti srednje obrazovanje ili je pri kraju tog obrazovnog ciklusa.Popis 2021.godine će u populacionom smislu dati jasne odgovore na dalje opstajanje sela Velika i njenoj daljoj perspektivi.

Prema popisu iz 2011.godine u Velici živi 308 stanovnika,od kojih se 65 izjasnilo kao nacionalni Crnogorci ili 21,1%,228 Srbi ili 74% i 14 građana se nije izjašnjavalo po osnovu nacionalne pripadnosti ili 4,55%.

U Gornjoj Ržanici je evidetirano 248 stanovnika,od kojih je 24 Crnogorca ili 9,68%,Srba 203 ili 81,85%,Albanaca 18 ili 7,26%,neizjašnjeno 3 ili 1,21%.

Interesantan podatak bilježimo u selu Novšiće gdje je broj nacionalnih Crnogoraca  povećan sa 6 u 2003.godini na 16 u 2011.godini ili za 166,6%.Prema podacima MONSTATA o popisu stanovništva za 2011.godinu u Novšiću je bilo nastanjeno 54 stanovnika,od kojih  je 16 Crnogoraca ili 29,63%,Srba 36 ili 66,7% i dva neizjašnjena građanina ili 3,7%.U ovom selu se više ne bilježi ranije prisustvo drugih etničkih zajednica.[56]

Tabela 10:Struktura stanovništva po nacionalnostima 2011.godine

Značajna stopa depopulacije stanovništva se bilježi i na ovom popisu.Uočljivo je da posebno sela Velika i Novšiće bilježe isti trend pada broja stanovnika kao i na prethodnom popisu,  sa ekstremnom depopulacijom stanovništva,gdje će Velika i Novšiće u perodu 2003-2011.godine izgubiti oko 30% svog stanovništva,dok će proces depopulacije biti nešto manje izražen u Gornjoj Ržanici,sa nešto ispod 10%.

Na ovom popisu je izvršen i popis stanova (kuća),gdje se konstatuje postojanje 257 kuća u Velici,od kojih je 107 nastanjenih,jedna obavljanje djelatnosti,7 praznih (ili povremeno nastanjenih),18 napuštenih i čak 106 za sezonsko korišćenje.U Ržanici bilježimo 135 kuća,nastanjenih 72,jedna za obavljanje djelatnosti,25 privremeno nastanjenih,14 napištenih,21 za sezonsko korišćenje i dva objekta bez podataka o korišćenju.Najmanje od ovih sela Novšiće po ovom popisu ima 57 kuća,gdje je 26 ili manje od polovine nastanjenih,jedan objekat za obavljanje djelatnosti,14 praznih ili povremeno nastanjenih,jedna kuća je napuštena i 15 se koriste za sezonski boravak.

Iz ovog pregleda se očigledno zapaža veliki broj napuštenih kuća,33 u ova tri sela.[57]

Na ovom popisu je po drugi put popisano stanovništvo po maternjem jeziku,gdje po popisu iz 2011.godine bilježimo da se u Velici za crnogorski jezik (kao maternji) izjasnilo 19 građana,za srpski jezik 272 i nije se po ovom pitanju izjasnilo 17 stanovnika.U selu Gornja Ržanica se 235 stanovnika opredijelilo da odabere srpski jezik kao maternji,dok za crnogorski jezik je popisano 10 stanovnika.U knjizi obrađenog popisa nedostaju podaci o izjašnjavanju za još tri građanina ovog sela.Primjećujemo da je na popisu ovog sela evidentirano 18 etničkih Albanaca,ali nedostaju u popisu maternjeg albanskog jezika.Novšiće,selo na obali Lima,sa veoma plodnom zemljom je nažalost skoro ostalo bez stanovništva.Od ukupno 54 stanovnika njih 9 je odabralo crnogorski kao maternji jezik,dok 45 građana se oprdijelilo za srpski jezik.[58]

Na kraju,dajemo i evidenciju broja domaćinstava,prema kojoj Velika ima 115 domaćinstava,Gornja Ržanica 73 i Novšiće 28.[59]Iz podataka o broju stanovnika i broju domaćinstava konstatujemo da je prosječno domaćinstvo u Velici brojalo 2,68 članova,u Ržanici 3,40 i Novšiću 1,93 članova.

Pomenimo i to,da je nakon 2006 godine počela da se upotrebljava i sintagma Srbin-Crnogorac ili Crnogorac-Srbin koji će plasirati političari „prosrpskih“ stranaka u Crnoj Gori,a koje su njihove pristalice počele naglo prihvatati u svakodnevnom razgovoru,a posebno kada se nametnu nacionalno-političke teme.Toj novoj „naciji“ država je izašla u susret da se upravo mogu popisivati kao „Srbin-Crnogorac“ ili „Crnogorac-Srbin“ što je uvrstila u popisni list,dozvoljavajući izjašnjenje i o takvoj kombinaciji crnogorsko-srpskog i srpsko crnogorskog jezika.Rezultati popisa 2011.godine su najbolji odgovor tim tvorcima „nove bietničnosti “,jer se pokazalo da je popis donio čistu polarizaciju,opredeljujući  se isključivo za crnogorski nacionalni identitet,ili srpski nacionalni identitet.Rubrike za takve dvije novostvorene dvoetničke nacionalne tvorevine su ostale prazne,iako i poslije punih devet godina su te sintagme aktuelne.

Opšta zapažanja

U ovom istraživanju o popisivanju stanovništva tri sela-Velika,Gornja Ržanica i Novšiće su  posmatrana kao jedna geografska cjelina,obzirom da su sve do 1953.godine pripadala Veličkoj    opštini.Prvi popis 1921.godine je obavljen samo po jeziku i vjeroispovijesti,a nacionalna pripadnost je izvedena na osnovu provedenih izjašnjavanja o jeziku i vjeropispovijesti. Popis izvršen 1931.godine je pored izjašnjavanja po vjeroispovijesti imao i sugestiju u upustvu,kojim se stanovništvo slovenskog porijekla moralo izjasniti kao Jugosloveni.Ti popisi su istina imali značaja,jer je utvrđen broj stanovnika u opštini Velika po vjerskoj pripadnosti i jeziku kojim govore.Nacionalna pripadnost je očigledno bila politička odluka tadašnjih vlasti,koje su i pored svih dogovora,uskratile javnost da objave rezultate popisa 1931.godine po nacionalnoj pripadnosti.Taj dio rezultata nikada zvanučno nije objavljen,niti saopšten.

Kako bi se kvalitetnije sagledao sav period poslijeratnog popisivanja (1948-2011),dajem u ovom radu i tabelarni pregled o nacionalnom izjašnjavanju,sa parametrima rasta,odnosno pada stanovništva za sva tri posmatrana sela.Prema datim tabelama je broj stanovnika 1948.godine  manji za 50 od broja popisanih u 1931.godine,što se može najdirektnije dovesti u vezu sa ratnim zbivanjima u Drugome svjetskome ratu,kada je u Velici stradalo oko 500 građana ovog sela u velikom zločinu 28.jula 1944.godine.Istina,neznatno je na  promjene 1948.godine u odnosu na 1931.godinu imala i migracija stanovništva ovih sela prema Metohiji poslije 1925.godine.Poslijeratni period,u Velici,izuzev izuzetno malog rasta broja stanovnika zabilježenog 1953.godine u odnosu na 1948.godinu (uvećanje za 16 stanovnika) za 1,18%,Velika dalje bilježi stalnu depopulaciju stanovništva.Najveću depopulaciju u Velici bilježimo  od 1961 do 1981 godine,kada je broj stanovnika smanjen za 532 stanovnika u apsolutnom iznosu ili u relativnom iznosu za 42,59%.Posmatrane promjene stanovništva Velike 1981.g. u odnosu na 1953.godinu  bilježe smanjenje stanovnika u apsolutnom iznosu za 651  ili u relativnom iznosu broj stanovnika je smanjen za  52,41%.Istraživanje pokazuje drastičan pad broja stanovnika Velike,upoređivanjem popisa 1948.godine i zadnjeg popisa 2011.godine,kada je popisano 308 stanovnika u Velici.U apsolutnm iznosu,broj stanovnika u tom periodu je smanjen za 1044 stanovnika ili drugačije rečeno 2011.godine zabilježeni broj stanovnika iznosi samo 22,78% od broja stanovnika popisanih 1948.godine,što znači da je broj stanovnika u relativnom iznosu smanjen za 77,22%.Ovaj podatak i jasna dinamika depopulacije sela Velika ukazuje nam da će ovo selo veoma brzo zabilježiti  broj stanovnika ispod stotine.

U selu Gornja Ržanica bilježimo da je u godinama nakon Drugoga svjetskoga rata,sve  do 1961.godine zabilježen rast broja stanovnika.Na popisu od 1948.godine je evidentirano 398 stanovnika,1953.godine 550 i 1961.godine 624 stanovnika.Broj stanovnika 1961.godine u odnosu na 1948.godinu je povećan za 226 u apsolutnom iznosu ili 56,78% u relativnom iznosu,što govori o trendu rasta broja stanovnika u tom periodu.Međutim,na narednim popisima Gornja Ržanica bilježi značajnu depopulaciju stanovništva.Popisom od 2011.godine je bilo 248 stanovnika,te je taj broj u odnosu na 1961.godinu u apsolutnom iznosu smanjen za 376 stanovnika ili 60,25% u relativnom iznosu,tj. broj stanovnika 2011.godine iznosi svega 39,75% od broja popisanih stanovnika 1961.godine.

Selo Novšiće 1948.godine bilježi 280 stanovnika,a već 1953.godine 308 stanovnika,što je u apsolutnom iznosu rast za 28 stanovnika.Na narednim popisima će ovo selo stalno bilježiti pad broja stanovnika.Najveća depopulacija se bilježi nakon 1971.godine,gdje će ovo selo dočekati popis 2011.godine sa 54 stanovnika.Ako uzmemo popis od 1953.godine,kada je u ovom selu popisano 308 stanovnika i na popisu 2011.godine 54 stanovnika,bilježimo pad za 254 stanovnika u apsolutnom iznosu ili 82,47 % u relativnom iznosu.Trenutni broj stanovnika (po popisu 2011. godine) čini samo 17,53% od broja popisanog stanovništva 1953.godine.Ovo selo očigledno biološki nestaje,ukoliko se ne dogode neka nova naseljavanja.

Posmatrajući sva ti sela kao jednu cjelinu u statističkom smislu (jer su nekada  pripadala opštini Velika) uočavamo da je 1948.godine ovaj geografsko-statistički reon imao 2030 stanovnika,dok je popis 2011. godine dočekao sa samo 610 stanovnika.Smanjenje broja stanovnika od 1948. godine,do 2011.godine u apsolutnom iznosu je za 1420 ili u relativnom iznosu 69,95%.Drugim riječima,broj stanovnika u 2011.godini za ovaj geografski prostor iznosi 30,05% od broja stanovnika zabilježenih 1948.godine.U tabeli br.13 su dati indexi promjena broja stanovnika za posmatrani statistički reon.

Popis stanovništva po nacionalnoj pripadnosti će se prvi put obaviti 1948.godine.U vrijeme velikih nacionalnih tenzija,na području SFRJ početkom devedesetih godina prošlog vijeka će biti izuzetno izražen crkveno-politički pritisak koji će uticati na promjene nacionalne strukture stanovništva.Uz ovu vrstu pritiska,dodatno će biti uključeni razno-razni nacionalistički krugovi potpomognuti naučnim institucijama i „nezavisnim“ intelekualcima,raznim medijima koji će značajno uticati na promjenu etničke mape na mnogim prostorima Jugoslavije.Naravno,i Veliku sa susjednim selima treba posmatrati u tom kontekstu.U tabelama br.3 i 4.,kao i tabeli broj 11,dati su pregledno podaci koji prate promjenu etničke slike na geografskom prostoru posmatranih sela (Velika,Gornja Ržanica i Novšiće) u periodu od 1948-2011.godine.Inače,kompletan gornjepolimski prostor je na sličan način doživio tektonske  promjene u etničkom izjašnjavanju,kao navedena sela,sa sličnim numeričkim pokazateljima.Iako su i prostori stare Crne Gore bili suočeni sa istim problemom,gdje su nacionalne stranke,pojedinci,ali i crkva vršili pritisak ili „sugerisali“ kako se nacionalno treba izjasniti,ipak se ne može reći da je to imalo značajnih posljedica na izjašnjavanje tog stanovništva.Na taj način je popisivanje stanovništva očigledno sve više postajalo crkveno-političko pitanje,a ne građansko pravo,garantovano ustavom.I pored tvrdnji građana u Gornjem Polimlju,da je njihovo novije izjašnjavanje u “skladu sa izjašnjavanjima njihovih predaka”,dati statistički podaci ih u potpunosti demantuju.Naime,statistika koja je neumoljiva,ostavlja nam istorijska svjedočenja,da se njihovi“očevi,đedovi,…“ ipak nijesu tako izjašnjavali.Zapravo,dogodilo se suprotno.U dva popisa u XXI vijeku su potomci napuštali etničko iskazivanje svojih predaka i pošli sasvim drugim “nacionalnim putevima”.

Tako,npr 1948.godine u opštini Velika je brojala 2030 stanovnika,od čega je bilo nacionalnih Crnogoraca 1928 ili 94,28%,zatim najbrojnija etnička zajednica su Albanci,njih.60 ili 2,96%,nakon njih Srbi 37 ili 1,82%.Na popisu 1953 godine  na prostoru opštine Murina,kojima će pripasti i sela Velika,Gornja Ržanica i Novšiće od popisanih 5003 stanovnika,Crnogoraca je 4719 ili 94,32%,nakon njih slijede Albancisa 5% ili 250 nacionalnih Albanaca,zatim Srbi sa 0,2% ili 10 popisanih Srba (Murina,Pepiće,Mašnica,Luge,Gračanica,Ulotina,Gornja Ržanica,Novšiće  i Velika) ili 1,43 Srba po popisanom selu.

Neće se promijeniti etnička slika ovih naselja ni na popisu 1961.godine.Podaci popisa nam govore,da je u selu Velika od 1249 popisanih stanovnika bilo 1234 Crnogorca ili 98,8%,Albanaca 10 ili 0,8 i 5 Srba ili 0,4%.Slično stanje bilježimo i u Ržanici,gdje je broj Crnogoraca 88,6%,zatim su najbrojniji Albanci sa 4,35%,pa Srbi sa 0,2%.Na ovom popisu u Novšiću pored 95,39% nacionalnih Crnogoraca,bilježimo i 4,35% Albanaca,0,36% Muslimana i 0% Srba.

U popisu iz 1971.godine u Velici beznačajno je smanjen broj Crnogoraca (sada ih je 95,94%),ali se povećao broj Srba na 1,51%,a bilježimo i 16 Jugoslovena ili 1,89%.U selu Gornja Ržanica je značajno opao broj etničkih Albanaca na 31 ili 6,09% (na prethodnom popisu 70 ili 11,2%),ali je povećan broj Srba,kojih je sada 28 ili 5,5%.Procenat etničkih Crnogoraca je ostao gotovo isti,tj.sada ih registrujemo u procentu 86,64%.Selo Novšiće bilježi pad broja Albanaca sa 12 na samo jednog stanovnika albanske nacionalnosti ili 0,38% na nivou sela (prethodni popis 4,35%),Crnogorci su u ovom selu zabilježeni u procentu od 92,1%,ali se sada pojavljuju 6 Srba ili 2,26% (na prethodnom popisu je bilo 0% Srba).

I na popisu 1981.godine se pojavljuju blage oscilacije,te je u selu Velika nešto  porastao broj etničkih Crnogoraca,sada ih je 99,3%,ali se značajno smanjio broj Srba,koji su registrovani samo sa 0,28% (prethodni popis 1,51% ili je broj Srba smanjen osam puta),bilježimo tri Jugoslovena ili 0,42%.Intersantano je izjašnjavanje stanovništva Gornje Ržanice na ovom popisu,gdje je broj popisaih Srba 0% (na prethodnom popisu 28 Srba ili 5,5%),Crnogoraca 93,78%,Albanaca 4,86%,itd.U selu Novšiću se smanjio bro Srba na 1,54% (prethodni popis 2,26%) i Albanaca 0,51% (samo jedan Albanac,na prethodnom popisu 12).

Popis od 1991.godine uglavnom nastavlja trend nacionalnog izjašnjavanja kakav je bio nakon Drugoga svjetskoga rata.U Velici bilježimo 97,62% Crnogoraca,1,19% Srba,0,4% Albanaca (vjerovatno su popisivani tadašnji emigranti).U Gornjoj Ržanici se nešto povećao broj etničkih Crnogoraca,na 89,69%,pojavljuje se jedan popisani Srbin  ili 0,35%,25 Albanaca ili 8,595 i dva Muslimana ili 0,69%.Zapažamo da je broj Crnogoraca u Novšiću opao za približno dva procenta,tako da ih je sada popisano u procentu  sa učešćem od 95,76%,ali se broj Srba povećao sa tri na pet,te sada čine 4,24%.Ne bilježimo prisustvo drugih etničkih zajednica,čak ni nekada najmasovnije zajednice nacionalnih Albanaca.

     Popis iz 2003.godine će biti zabilježen kao istorijski kuriozitet,gdje će stanovništvo ovog područja očigledno (to govore navedeni podaci),“napuštajući“ nacionalne stavove svojih predaka,promijeniti svoju nacionalnu pripadnost.Podaci,koji su pedantno odslikali našu nacionalnu prošlost (kroz sačuvanu statistiku),ruše nam otrcanu tezu da  „sam se izjašnjavao ka moj otac,đed,itd…“.Statistika koju navodim se ne može ničim promijeniti,ona je autentična i istinski svjedok odluka naših predaka (Sokrat:“Neznanje je korijen i stablo zla“).Ovdje bih ipak rekao drugačije:“Crnogorci su se i turčili iz inata“ ili što bi rekao grčki filozoz Aristotel:“ Mi smo ono što neprestano činimo“.

Dakle,popis iz 2003 godine u statistički posmatranom prostoru nam ostavlja sljedeće podatke za Veliku:24,7% popisanih Crnogoraca (prethodni popis 97,62%),Srba 74,82% (prethoni 1,19%).Očigledno su nacionalni Crnogorci samovoljno ili na drugi način „konvertovani“ u Srbe,a sve u duhu odluka „svojih očeva,đedova,itd..“(Svaki komentar suvišan).U Gornjoj Ržanici će „još čvršće nastaviti da slijede tradiciju svojih predaka“.Tako u ovom selu bilježimo samo 5,85% Crnogoraca (prethodni popis 89,68%) i 90,33% Srba (prethodni popis 0,35%).Novšiće u „bratskom zagrljaju“sa komšijama bilježi samo 7,32% Crnogoraca (deset godina prije 95,76%) i Srba 91,46% (1991.godine je bilo 4,24%).Da li je ovo izjašnjavanje  konstanta  u duhu odluka  naših predaka?

No,i popis 2011.godine će nam biti u duhu Aristotelove poruke i mudrosti.Tek,koliko bi nam bili srećni preci što ih na „dostojanstven način slijedimo“?Broj nacionalnih Crnogoraca u Velici je sada nešto manji i iznosi 21,1% (u odnosu na prethodni popis smanjenje za 3,6%),broj Srba 74% (u odnosu na 2003.godinu manje za 0,82%),ali se 4,87% građana nije željelo izjasniti po ovom pitanju.Intersantno je da se u Gornjoj Ržanici bilježi 9,68%  Crnogoraca,nešto više u odnosu na prethodni popis,Srba 81,85% (ili  oko 8% manje nego u 2003.godini) i 7,26% Albanaca.U selu Novšiću je porastao broj Crnogoraca,sada ih registrujemo sa prisutnošću od 29,63% (prethodni popis 7,32%).Teško je naći racionalan razlog za ovkva nacionalna izjašnjavanja,a ne tragati za eksternim uticajima koji su doveli do ovako velikih poremećaja u nacionalnom izjašnjavanju.

U ovoj analizi želim skrenuti pažnju u na popise ove geografske cjeline,kao jednog (zajedničkog) statističkog subjekta,obzirom da su sva tri sela dugo bila cjelina opštine Velika.

Procenat Crnogoraca u opštini Velika je 1948.godine je 94,28%,Srba 1,82%,Bilježimo i 2,96% Albanaca (koji će 2011.biti evidentiri samo u Gornjoj Ržanicici,prisustvom  od 7,26%).Sledeći popis 1953.godine,nedostaju podaci o nacionalnoj strukturi za posmatrana sela,ali su navedeni za opštinu Murina kojoj su pripadali Velika,Novšiće i Gornja Ržanica i ostala navedena sela.U svakom slučaju,na prostoru ove opštine se bilježi 94,32% Crnogoraca i 0,2% Srba.

Popis ova tri sela iz 1961.godine,na ovom prostoru registruje 2149 stanovnika,od čega se 95,39% izjasnilo kao nacionalni Crnogorci,4,28% Albanci i samo 0,28% Srbi.Beznačajne promjene će se dogoditi na popisu ova tri sela kao cjeline u 1971.godini.Ukupan broj stanovnika je 1834,od kojih je 95,39% Crnogoraca,2,73% Srba,dalje 1,74% Albanaca,bilježimo i 1,1% Jugoslovena.Uočavamo povećanje broja Srba sa 0,2% u 1953.godini na 1,74% u ovom popisu.

Najveći broj Crnogoraca je zabilježen u popisu od 1981.godine,od ukupno 1282 stanovnika posmatranog područja,njih 1249 ili 97,43% su etnički Crnogorci,dok je broj Srba  tek 0,39% (ostatak su Albanci,Jugosloveni,Muslimani,Makedonci i ostali,njih 28,od kojih je 21 Albanac).

Popis 1991.godine je karakterističan po velikoj depopulaciji stanovništva.U sva tri sela je popisano svega 914 stanovnika,ili broj stanovnika u odnosu na 1961.godinu je  smanjen za 1235 u apsolutnom iznosu.Crnogorci su bili ubjedljivo najbrojnija nacionalna zajednica sa 94,86%,zatim Albanci  2,59%,slijede Srbi sa zastupljenošću od 1,31%,itd.

Prvi popis u XXI vijeku 2003.godine će od 768 stanovnika ovog područja registrovati 16,15% Crnogoraca,Srba 82,03%,Albanaca 1,30%,itd.Nevelike promjene bilježimo i 2011 godine na popisanih 610 stanovnika ovi sela.Crnogoraca 17,21%,Srba 76,58%,Albanaca 2,95%,neizjašnjenih građana 2,95% i ostali 0,33%.

Tabela 11:Pregled kretanja broja stanovnika po nacionalnostima u periodu 1961-2011. (Napomena:Pregled za prva dva poslijeratna popisa su dati tabelama br.3 i br.4.)

Iako je popisom 2011.godine bila ponuda o nacionalnom izjašnjavanju Crnogorac-Srbin i Srbin-Crnogorac,popis je najbolje demantovao  sve one koji su govorili „ali ja sem i Crnogorec,ali sem i Srbin“ jer ne bilježimo statistički tu političko-crkvenu tvorevinu nove nacionalne samosvijesti u ovim selima.Takođe je interesantno zabilježiti da su tvorci i podržavaoci političko-crkvenih krugova izbjegli da se izjasne i kao Jugosloveni,obzirom da su nakon devedesetih svoj politički kurs pravdali Jugoslovenstvom.Inače,nacionalno izjašnjene Jugosloven na ovom području prvi put  bilježimo samo u selu Velika 1971.godine,njih 20 ili na posmatranom području svega 1,1%.Jugosloveni će se pojaviti i na popisu 1981.godine,tri u Velici (neki od ranije su se pokajali) i jedan u Ržanici ili na nivou ove statističke cjeline 0,31%.Već 1991.godine i dalje na popisima ne bilježimo Jugoslovene,iako se očekivalo „da će borci za Jugoslaviju“ ostaviti i statistički podatak o iskrenosti vlastite deklarativne pripadnosti toj nacionalnosti.

Prema uporednim podacima o broju domaćinstava za period 1948-1991.godine[60],imamo statističke pokazatelje kako se mijenjao i ovaj značajni parametar na prostoru sela Velika,koja za navedena godine bilježi sljedeće promjene broja domaćinstava.1948.godine je popisano 285 domaćinstava,1953.godine 277 domaćinstva,na narednom popisu 1961.god. je zabilježeno 234 domaćinstva,a 1971.godine 216,te 1981.godine 194 i konačno 1991.godine 159 domaćinstava.Za posmatrani period je broj domaćinstava smanjen u apsolutnom iznosu za 126 ili u relativnom iznosu za 44,21%.U isto periodu se bilježi smanjenje broja stanovnika za 848 u apsolutnom iznosu ili 62,72% u relativnom iznosu.

U Gornjoj Ržanici je 1948 godine zabilježeno 76 domaćinstava,1953.godine 108 domaćinstava,dok je na popisu 1961.godine zabilježen značajan rast u odnosu na prvi poslijeratni popis,te je broj domaćinstava porastao na 120.Na narednom popisu 1971.godine će taj broj pasti na 102 domaćinstva.Trend pada broja stanovnika u ovom selu će pratiti dalji pad broja domaćinstava.Tako,bilježimo da na popisu od 1981.godine je 90 domaćinstava i na popisu 1991.godina 86 domaćinstava.U Gornjoj Ržanici,ipak primjećujemo rast broja domaćinstava u 1991.godini u odnosu na 1948.godinu u apsolutnom iznosu za 10 domaćinstava,ali istovremeno i značajan pad za 116 stanovnika.

U selu Novšiće je 1948.godine popisano 57 domaćinstava,a na narednom popisu 63 domaćinstva.Već sljedeći popis 1961.godine bilježi pad broja domaćinstava,te je sada njihov broj 52,ali već na popisu 1971 godine registrujemo  ponovo 57 domaćinstva.Na popisu iz 1981.godine   je popisano 54 domaćinstva i na narednom 1991.godine svega 42 domaćinstva.Smanjenje broja domaćinstava 1991.godine u odnosu na 1948 godinu je za 15  u apsolutnom iznosu ili 28,85%.U istom periodu je broj stanovnika manji za 163 u apsolutnom iznosu ili 58,81%.Ovu činjenicu objašnjavamo smanjenjem broja članova po domaćinstvu ili povećanjem broja staračkih domaćinstava,što će potvrditi naredni popisi.U narednoj tabeli je prikazana promjena broja stanovnika posmatranih sela:Velika,Gornja Ržanica i Novšiće.

Tabela 12:Podaci o kretanju broja stanovnika (1948-2011.godine)
Tabela 13:
Indexi promjena u stanovništvu (1948-2011.godine).

Napomena:U zadnjoj koloni je dat index promjene u Velici  koji iznosi 22,78%.Taj podatak nam ukazuje da je broj stanovnika u Velici na popisu 2011.g. čini tek 22,78% od broja stanovnika 1948.godine.

Kako su se nacionalno izjašnjavali u najbližem okruženju Velike

Interesantno je podsjetiti i na podatke o nacionalnoj strukturi stanovništva u susjedstvu opštine (kasnije sela) Velika.

Na popisu 1948.godine naselja Brezojevice,Murina,Mašnica,Pepiće,Gračanica,..su u sastavu Andrijevičkoga sreza.Prva četiri sela su bila u sastavni opštine Plav,te ću predočiti nacionalnu strukturu za tu opštinu,što će manje-više,kada su u pitanju nacionalni Srbi biti identično sa podacima o broju stanovnika te nacionalne zajednice i za navedena sela te opštine.Opština Plav je brojala 6461 stanovnika,od kojih je 6127 nacionalnih Crnogoraca i samo jedan Srbin (nebitno,gdje je popisan) ili 0,015%. Slično stanje bilježimo i na  popisu od 1961.godine.U Brezojevicama je popisano 1039 stanovnika,od kojih je svega tri nacionalna Srbina ili 0,29%,Crnogoraca 1023 ili 98,46%,Murina  od 784 stanovnika broji 704 Crnogorca ili 89,80%,Srba 6 ili 0,77%,Albanaca 63 ili 8,04%,itd.Na istom popisu u Gračanici od ukupno 787 stanovnika,bilježimo 784 Crnogorca ili 99,62%,Srba 3 ili 0,38%.Nepromijenjeno stanje je zabilježeno i na popisu 1971 godine,gdje je broj popisanih Srba u Brezojevicama tri ili 0,55%,dok je broj Crnogoraca 943 ili 86,91%,Muslimana 83 ili 7,65%, itd.U Brezojevicama je na ovom popisu registrovano 1085 stanovnika.Selo Mašnica će 1971.godine brojati ukupno 400 stanovnika,od kojih je 368 nacionalnih Crnogoraca ili 92%,dok je broj Srba 29 ili 7,25%,ostalih svega tri stanovnika.Na Murini,koja je brojala 724 stanovnika,etničkih Crnogoraca je bilo 602 ili 83,15%,Srba 44 ili 6,08%,Albanaca i Muslimana 72 ili 9,94%,itd.“Srpska“  Gračanica će na ovom popisu zabilježiti jednog Srbina na 736 popisanih građana ,tj.svega 0,14%,726 Crnogoraca ili 98,64%,šest Roma ili 0,82%,itd.Statistički podaci popisa za 1981.godinu nam daju sledeće podatke:Murina 609 stanovnika,od čega Crnogoraca 554 ili 90,97%,Srba 7 ili 1,15%,Muslimana i Albanaca 35 ili 5,83%,itd.Zatim,Mašnica sa 408 stanovnika bilježi 384 Crnogorca ili 94,18%,Srba  10 ili 2,45%,itd.U Gračanici, od 558 stanovnika je popisano 553 nacionalna Crnogorca ili 99,1%,jedan Srbin ili 0,18%,dok Brezojevice broje 881 Crnogorca ili 87,4%,četiri Srbina ili 0,4%,od 1008 popisanih Brezojevičana.

Komparacijom ovih podataka sa podacima za Veliku,Gornju Ržanicu i Novšiće,možemo izvjesno izvesti zaključak da se na svakom popisu od 1948-1991.pravoslavno stanovništvo u posmatranim selima  izjašnjavalo u procentu od   85%-99% kao Crnogorci,dok je broj Srba u procentima uglavnom bio ispod dva prosenta (izuzev u dva slučaja kada je bio neznatno više).

Dva izvršena popisa početkom XXI vijeka će tektonski promijeniti izjašnjavanje istih građana na ovom području (!?).Tako,npr.na popisu 2003.godine u Brezojevicama bilježimo 679 Srba ili 71,7% (od ukupno popisanih 947 stanovnika),Crnogoraca 141 ili 14,9%;Mašnica od popisanih 299 građana ima izjašnjenih Crnogoraca 80 ili 26,76%,Srba 212 ili 70,9%;Murina od 545 stanovnika bilježi 130 Crnogoraca ili 23,85%,Srba 386 ili 70,83%,itd.Gračanica 59 Crnogoraca  ili 19,22% i 230 Srba ili 74,92%, od popisanih 307 građana.

Na popisu 2011.godine će doći do određenog povećanja broja nacionalnih Crnogoraca i smanjenja broja Srba.Tako,naprimjer u Gračanici će se broj Crnogoraca povećati za 33 u odnosu na popis 2003.godinu,tj.evidentirano ih je 92 ili 33,82%,broj Srba je 176 ili 64,7% (u apsolutnom iznosu broj Srba je bio  manji za 54).Slično stanje promjena bilježimo i u Murini,gdje broj Crnogoraca povećan za 15,odnosno na ovom popisu ih je 145 ili 31,39%,dok je broj Srba smanjen za 93,tj. sada ih je popisanih 293 ili 63,42%.Povećanje broja Crnogoraca imamo i u Brezojevicama,tj.na popisu 2003 broj ove nacionalne zajednice je bio 141,dok je sada evidentirano 177 (povećanje u apsolutnom iznosu od 36),dok je broj Srba na ovom popisu u istom selu 596 ili 64,16% (smanjenje u apsolutnom iznosu za 83,u odnosu na prethodni popis).U selu Mašnica je na ovom popisu došlo do smanjenja broja Crnogoraca za 29,te ih sada bilježimo u prisustvu stanovništva sa brojem 51 ili 19,47%,ali je došlo i do smanjenja broja Srba za 12,te je ta etnička zajednica u Mašnici prisutna sa 200 popisanih građana ili 76,36%.

Nacionalno izjašnjavanje Ceklinjana u posmatranom periodu (1948.-2011.god.)

Značajan dio stanovnika Velike su doseljenici sa Gornjeg Ceklina kod Rijeke Crnojevića.Naime,od Gornjaka Ceklinjana su u Velici bratstva Paunovići,SteševićiTomovići (i njhov ogranak Stamatovići),Vučetići,a po nekim hroničarima  bliskost sa ovima imaju i velički  Radevići.Prema pisanim tragovima svi vode porijeklo od Đuraškovića sa Gornjeg Ceklina.Kako je naglašeno u ovom tekstu,Gornji Ceklin su naseljavali i bliski srodnici Đuraškovića,što znači da je velička „Crnogorija“ u direktnom srodničkom odnosu sa svim Gornjacima.Tragajući kako su tekle migracije navedenih  Ceklinjana u zadnjih 200 godina,došao sam do podataka da  ih  danas,mimo gradskih naselja (Podgorica,Cetinje,Budva,itd.) najviše ima u selima u blizini mjesnog centra Rijeke Crnojevića (sela:Prevlaka,Gornji Ceklin,mjesni centar Rijeka Crnojevića,Dodoši,Oćevići,Dujeva,Rvaši,Pejovići,Meterizi i u znatno malom broju još u nekoliko susjednih sela).Važno je napomenuti,da i velički Boškovići drže da su porijeklom od Rijeke Crnojevića,od tamošnjih Kaluđerovića.

Interesantno je naglasiti,da te prostore nijesu u zadnjih 200-300 godina naseljavali stanovnici iz drugih  daljih sredina,već se migracije mogu smatrati lokalnim,obzirom da su navedena sela u jednom užem geografskom prostoru.

Proučavajući popise stanovništva u navedenim selima oko Rijeke Crnojevića,dolazimo do direktnih saznanja da je izjašnjavanje predaka veličke „Crnogorije“ na svim popisima ostalo u duhu njihovih istorijskih shvatanja i čuvanja,ne samo jezika,tradicije i kulture,već i dugo njegovanih  i s ponosom čuvanih nacionalnih osjćanja i oprdjeljenja.S toga ću prenijeti nekoliko interesantnih statističkih podataka o nacionalnom izjašnjavanju predaka veličkih Ceklinjana i drugih bratstava, i danas nastanjenih u dijelu Riječke nahije.

Na popisu od 31.marta 1948.godine je Riječka nahija bila podijeljena na tri popisne cjeline:Rvaši,Dodoši i Rijeka Crnojevića(u njenom sastavu je tada bio Ceklin).U svakoj od ovih cjelina su živjeli Ckelinjani (Donjaci i Gornjaci).Područje Rvaši je na ovom popisu imalo 1503 stanovnika,od kojih je 1500 Crnogoraca,jedan Makedonac,jedan Slovenac,i u kategoriji ostali jedan stanovnik.Etnički Srbi nijesu evidentirani.U području popisne cjeline Dodoši (koje je kao i Rvaši obuhvatalo više sela),popisano je 1561 stanovnika,sve etničkih Crnogoraca.Mjesni centar Rijeka Crnojevića,koja je na popisu obuhvatila nekoliko sela,je brojala 1865 stanovnika,od koji Crnogoraca 1804 ili 96,73%,Srba 7 ili 0,38,Cigana 41 ili 2,2%,itd.

Pet godina kasnije,na popisu 1953.godine,Riječka nahija je popisana kao jedna cjelina,sa svim selima koja su ulazila u njen sastav (dakle i sela gdje su nastanjeni preci veličkih Ceklinjana).Riječka nahija na popisu ima 6276 stanovnika,od kojih je 6236 Crnogoraca ili 99,36%,Srba 21 ili 0,33%,itd.

Na popisu od 1961.godine,prema istraživanju ovog autora Ceklinjani žive u sedam sela Riječke nahije.Najprije,u Rijeci Crnojevića,mjesnom centru je popisano 804 stanovnika,od kojih je 775 etničkih Crnogoraca ili 96,4%,Albanaca 11 ili 1,37%,Srba 7 ili 0,87%,zatim Hrvata 5,itd.U naselju Drušići od 381 stanovnika,njih 370 su Crnogorske nacionalnosti ili 97,11%,Hrvata 9 ili 2,36%,itd.Nema evidentiranih Srba na popisu.U selu Dodoši svih 407 stanovnika su etnički Crnogorci,dok u Gornjem Ceklinu od 156 popisanih stanovnika je 155 Crnogoraca ili 99,36% i jedan Slovenac.Nema evidentiranih Srba kao etničke zajednice.Dalje,selo Prevlaka od 170 stanovnika su svi Crnogorske nacionalnosti (Prevlaka je selo u kojem su Ražnatovići).Selo Oćevići broji 30 stanovnika,od kojih je 29 Crnogoraca ili 96,7% i jedan Srbin.Slično bilježimo u selu Rvaši,gdje se od 365 popisanih građana,kao nacionalni Crnogorci izjasnilo njih 364 ili 99,73% i jedan stanovnik pripada srpskoj etničkoj zajednici.Evidetiramo,da se u selu Dujeva svih 78 stanovnika izjasnilo kao nacionalni Crnogorci.U selu Meterizi je veoma malo stanovnika koji su bili predmet ovog istraživanja,ali da navedem da je od 198 stanovnika,evidentirano 196 etničkih Crnogoraca  i dva Srbina.

Popis 1971.godine je prema statističkim pokazateljima nema značajnih promjena u nacionalnom sastavu stanovništva na ovom području.Rijeka Crnojevića 546 Crnogoraca i 5 etničkih Srba,koliko ima i Hrvata,dok je evidentirano 11 Albanaca.U selu Oćevići su svi stanovnici nacionalni Crnogorci,kao i u Dodošima,Drušićima i Rvašima.U ovim selima nema etničkih Srba.Gornji Ceklin je u popisu evidentirao 139 stanovnika,od kojih su se 133 (ili 95,7%) izjasnili kao Crnogorci,Srbi 5 ili 3,6% i jedan Slovenac.Selo Prevlaka bilježi Crnogoraca 101 ili 99,02% i jednog Srbina ili 0,08%.U Rijeci Crnojevića je popisano 580 stanovnika,od kojih je 546 Crnogoraca,11 Albanaca,po pet Srba,Hrvata i Jugoslovena,itd.

Na popisu  1981 godine u selima Drušići,Dujeva,Gornji Ceklin,Prevlaka i Rvaši,nema etničkih Srba.Evidetirano je prisustvo isključivo nacionalnih Crnogorca,izuzev Rvaša gdje bilježimo dva Jugoslovena i dva Slovenca.U selu Dodoši je 111 ( 99,11%) Crnogoraca i jedan Srbin ili 0,89%.U mjesnom centru,Rijeci Crnojevića je 444 Crnogorca,16 Jugoslovena,5 Srba,itd. Broj popisanih stanovnika u Rijeci je 477.

Popis izvršen 1991.godine,karakteriše pojačani političko-crkveni uticaj,sa već novim (starim) pogledima za buduće nacionalne politike,te u tom kontekstu i pojačane aktivnosti na promjeni etničke mape u ovom području.

Na ovom popisu,očigledno ne bilježimo posebne promjene,kada je u pitanju nacionalno izjašnjavanje stanovništva.Tako,naprimjer u Rijeci Crnojevića od 340 popisanih stanovnika je 302 Crnogorca ili 88,82%,23 Srbina ili 6,76%,4 Jugoslovena,šest Roma,dva Hrvata,itd.Na Gornjem Ceklinu,odakle je velička Crnogorija imamo podatak da je svih 47 stanovnika ili 100% etničkih Crnogoraca.Ne bilježi se srpska etnička zajednica.Srbi se ne evidentiraju na ovom popisu ni u selima Dodoši,Dujeva,Oćevići,Pejovići i Prevlaka,u ovim selima evidentiramo isključivo nacionalne Crnogorce u broju od 123 stanovnika.U selu Drušići od 135 stanovnika je 120 ili 88,89% nacionalnih Crnogoraca i 13 Srba ili 9,63%.Metrezi broji ukupno 41 stanovnika,od čega je 40 Crnogoraca i jedan Srbin,zatim selo Rvaši od 130 stanovnika,prema podacima popisa ima 126 Crnogoraca,jednog Srbina i tri Jugoslovena.Zbirno,za ovo područje,ovaj popis bilježi 834 stanovnika,od kojih je 777 Crnogoraca ili 93,17%,37 Srba ili 4,33% i ostatak od 20 stanovnika pripadaju drugim etničkim zajednicama.

Posebno je interesantan popis iz 2003 godine za komparaciju sa popisom Velike iz iste godine,gdje se jasno uočava „da su se braća  velički Ceklinjani  i njihova starina u Riječkoj nahiji nešto posvađali“(!?),kada je u pitanju promjena nacionalnih osjećanja.

Naime,na ovom popisu uočavamo da apsolutno nije došlo do promjena po nacionalnoj strukturi u posmatranom dijelu Riječke nahije,za razliku od veličke genske braće,koja se pozivaju na istoriju i tradiciju o nacionalnom izjašnjavanju na ovom popisu.Pođimo redom.Sela Gornji Ceklin,Dujeva,Prevlaka i Oćevići bilježe samo etničke Crnogorce,drugih nacionalnih zajednica nema.U naselju Dodoši je popisano 42 Crnogorca i 8 Srba,od 52 stanovnika.Slično je i u Drušićima,gdje evidentiramo Crnogoraca 71 ili 93,42% i 5 etničkih Srba ili 6,6%,od 76 popisanih stanovnika.Imamo povećan broj Srba u Rvašima.Naime od 72 stanovnika je 54 Crnogorca ili 75% ,14 Srba ili 19,44%,itd.Na ovom popisu je  Rijeka Crnojevića brojala 220 stanovnika,od kojih je 166 Crnogoraca ili 75,45%,Srba 34 ili 15,45%,itd.Selo Pejovići na popisu (Gornjeceklinjani porijeklom) sa pet registrovanih stanovnika,sve etničkih Crnogoraca.

Na popisu 2011 godine,došlo je do smanjenja broja stanovnika u selu Rvaši za dva,gdje ih je sada evidentirano 51,od kojih je 37 Crnogoraca (72,55%),12 Srba (23,5%) i dva u kategoriji ostali. Naselja Gornji Ceklin,Prevlaka i Dujava ne bilježe etničke Srbe,već svi popisani građani su nacionalni Crnogorci.Mjesni centar,Rijeka Crnojevića na ovom popisu ima 175 stanovnika,od kojih su Crnogorci zastupljeni sa 68%,Srbi 20%,itd.Statistički podaci za selo Dodoši govore da je popisano 43 građanina,od kojih je 35 Crnogoraca (81,4%),šest Srba (13,95%) i dva u kategoriji ostali.I,na kraju,u Drušićima je 52 Crnogorca,17 Srba,ostalih 4 (popisano 73 stanovnika).Podaci su dati za sve zainteresovane analitičare,koji žele praviti komparaciju sa veličkim stanovništvo porijeklom iz Riječke nahija.Autor ovog istraživanja ostavlja podatke zainteresovanim da prave komparacije i izvode zaključke.

Kako se nacionalno  izjašnjavalo „srpsko“ Njeguši

Ako su po nekima Njeguši „ogledalo srpstva“,onda je dovoljno dati podatke kako se izjašnjavalo popisano stanovništvo ovog naselja od 1948-2011.godine.Radi toga,navodim numeričke pokazatelje za Njegoševe potomke,plemenike i komšije.Podaci će biti protivurječni tvrdnjama nekih crkvenih velikodostojnika,srpskih nacionalista,raznih medija,kulturnih poslenika,…

Na popisu 1948.godine je Njeguši bila šira popisna cjelina,koja je obuhvatala sva sela toga područja.Od 983 stanovnika,broj nacionalnih Crnogoraca je 983 ili 100%,a broj Srba je registrovan sa 0%.Popis 1953.godine će u Cetinjskom srezu biti obavljen u nekoliko opština.Njeguši će zajedno sa Ćeklićima čini Njeguško-Ćeklićku opštinu,koja je brojala 1965 stanovnika,od kojih je 1963 nacionalna Crnogorca ili 99,9%,jedan Srbin i jedan stanovnik u kategoriji ostali.Popisi 1961. i 1971. godine na Njegušima registruje 77,odnosno 49 stanovnika,koji su se  izjasnili kao etnički Crnogorci.Na ovim popisu se ne registruju nacioanalni Srbi.Na sljedećem popisu  1981.godine bilježimo 35 stanovnika,od kojih je 34 etnička Crnogorca ili 97,14% i jedan Srbin ili 2,86%.

Popis 1991.godine registruje na Njegušima isključivo nacionalne Crnogorce,njih 23 stanovnika ili u procentu 100%,dakle na popisu nijesu registrovane druge etničke zajednice.

Ništa se neće promijeniti na Njegušima ni na popisu 2003.godine,kada je popisano 17 stanovnika,od kojih je 15 Crnogoraca (88,23%),jedan Srbin i jedan Rus.

Zadnji popis 2011.godine,bilježi na Njegušima 35 stanovnika,sve etničkih Crnogorca.Srbi se ne registruju ili kako bi stručno saopštio jedan crnogorski akademik (istoričar),“oni su se istražili“.Istina,akademik nije to saopštavao za Srbe,već za druge etničke zajednice koje se više ne registruju na popisima.

Ovi podaci dovoljno govore,da je svijest pripadanja crnogorskom nacionalnim korpusu na Njegušima izuzetno jaka i odolijeva svim crkveno-političkim pritiscima i harangama.Njeguši,gnijezdo velike dinastije Petrovića se stoprocentno opredijelio da budu „nakot“ ili „komunistička kopilad“,kako  Crnogorce naziva mitropolit Srpske crkve u Crnoj Gori[61].

Umjesto zaključka

U  popisima nakon 1945.godine po prvi put se pruža mogućnost da se stanovništvo izjasni po narodnosti ili nacionalnosti,što nije bilo moguće na popisima u Kraljevini Srba,Hrvata i Slovenaca.Na popisu 1931.godine se za sve slovenske etničke cjeline daje kao jedina mogućnost da se izjasne kao Jugosloveni (To se odnosi na:Srbe,Hrvate,Slovence,Makedonce,Crnogorci i Muslimane).Interesantno je,da rezultati vg popisa po nacionalnoj pripadnosti nikada nijesu objavljeni,a po nekim istraživačima nijesu nikada ni obrađeni.Iako su ovo notorne činjenice,prisutna su tvrđenja mnogih da je taj popis tada prebrojao isključivo Srbe u Crnoj Gori,drugim riječima,pravoslavne Crnogorce smjestio u kategoriju Srba.Sama upustva o popisu ih najbolje demantuju,a po prvi put vidimo da se Crnogorci izdvajaju kao posebna etnička cjelina,kao i ostali slovenski narodi u tadašnjoj kraljevini Jugoslaviji.Otuda možemo demantovati razno-razne istoričare,političare i crkvene krugove da su Crnogorsku naciju izmislili komunisti,jer eto se pojavljuju u Kraljevini Jugoslaviji 1931.godine,ravnopravno sa ostalm južnoslovenskim narodima.

Stoga želim ukazati još na nekoliko istorijskih činjenica o postojanju Crnogoraca,sa potpuno formiranom nacionalnom sviješću već od XVI vijeka i kasnije.U prvom pisanom pomenu Crnogorskog zbora u mletačkom izvještaju iz 1500 godine piše.“Crnogorci danas razviše zbor,da se posavjetuju što da čine“.[62]No,etnonim Crnogorac i pojam nacija,će biti korišćeni i uobičajeni u društvenoj i službeno-administrativnoj praksi,čak i sudskoj praksi u etničkom smislu,što nam pokazuje još jedan primjer.Naime,u jednom Latinskom dokumentu iz 1522.godine,u sudskim spisima se pominje Petar Ćuk,sin Radomira,sada pod islamiziranim imenom Mustafa,iz Paštrovića,gdje ga indentifikuju kao „čovjeka crnogorske nacije“.[63]

O pomenutom Mustavi piše i Petar D.Šerović čitavu studiju:Ko  je i odakle je bio Mustafa „čovjek crnogorske nacije“.[64]

Pored navedenog,interesantno je i pismo Petra Prvoga Petrovića Njegoša,vladike crnogorskoga i kanonizavonoga sveca sv.Petra Cetinjskoga,koje je 1804.godine uputio igumanu manastira Dečani.To pismo objavljuje arhimandrit manastira Dečani Serafim Ristić 1864.godine u knjizi Dečanski spomenici.Arhimandrit Ristić je zapisao,da „…ovo pismo je sv.Petra vladike crnogorskoga igumanu Dečanskom,adži Kirilu,godine 1804. pred ustankom srpskim.U tom pismu javlja on Igumanu da će se Srbi i Crnogorci podići protivu Turaka i savjetuje mu kako će se on vladati u tim okolnostima..“.Objašnjavajući sadržaj pisma,Serafim Ristić nastavlja:“Po tom pismu vidi se,da su Srbi i Crnogorci bili u sporazumljeniju da zajednički otpočnu borbu protivu opštega neprijatelja“.Ostavljajući autentično svjedočanstvo,Ristić  dalje kaže.“Evo toga pisma od reči do reči“,navodeći pismo sv.Petra Cetinjskoga, u kojem piše:“Poštovani oče i brate Danilo igumane dečanski i srodstveniče,datie na znanje dobro da paziš oće ove godine imamo namerenie mi Crnogorci i sa Beogradske strane Serbi oćemo skočiti na oružje protiv naših vragova Turaka,ako možem i vas da izbavimo…“.[65]

U vrijeme obraćanja Petra prvoga Petrovića Njegoša igumanu manastira Dečani,gdje on pominje saradnju Crnogoraca i „beogradskih Serba“ protivu zajedničkoga neprijatelja,tadašnja teritorija srpske države je bila svedena na Smederevski sandžak,poznat kao Beogradski pašaluk.Inače,jasno je da sv.Petar Cetinjski tada pravi jasnu razliku između ove dvije etničke cjeline.Uostalom,jedan vladika koji je i tada imao obrazovanje stečeno u Rusiji, je sasvim sigurno umjesto naziva Crnogorci umio zapisati Srbi iz Crne Gore,da je uistinu to i osjećao.

U knjizi Čeha Jozefa Holečeka[66]piše:“Pitaš li ga za vjeru,Crogorac će odgovoriti da je Srbin;pitaš li ga za narodnost,odgovoriće da je Crnogorac“.Prije 150 godina u nepismenoj Crnoj Gori,ova zapisana kazivanja Crnogoraca u miješanju vjere i nacionalnog bića mogu da nas manje čude,ali u XXI vijeku u eri savremenog razvoja,visoke prosvijećenosti i pristupa pisanim izvorima je neshvatljiva.

Srpski etnolog dr Tatomir Vukanović će ponešto i pojasniti.“Poslije obnove Pećke patrijaršije u XVI stoljeću (1566-1766),je  pod uticajem pravoslavne crkve njegovano i pospješivano ‘srbovanje’ (na bazi jednačenja srpstva i pravoslavlja).Na tim temeljima je isticano (17-18 stoljeće) da je Crna Gora,ne samo Srpska zemlja,nego i dio Srbije“.[67]

O poistovjećivanju pravoslavlja i srpstva će Stojan Novaković zapisati:“Taj stari srednjevjekovni srpski tip,koji identifikuje srpstvo  sa pravoslavljem,osnova je onoj sinonimici,po kojoj su gdjekojim prostim ljudima našega vijeka Rumuni,Rusi,Grci-srpske vjere,zato što su pravoslavni,i po kojoj uopšte ima srpske vjere“.[68]

Jovan Erdeljanović će u svojoj studiji Postanak plemena Piperi,tumačeći popis stanovništva u Skadarskom sandžakatu,gdje se oni označavaju kao pleme „srpske“ ili „grčke“ vjere,iznijeti i svoj stav,da iz ovakvog zapisa ne može tvrditi da ju tu živio narod srpske etničke zajednice,već se može samo pretpostaviti.Ovakvih primjera imamo širom Crne Gore,gdje je pravoslavni narod „srpske vjere“ poistovjećivan sa srpskom etničkom pripadnošću.Konačno,na osnovu sačuvanih toponima,drugih tragova materijalne kulture,popisima stanovništva i direktnim zapisom da se radi o Vlasima (sa saopštavanjem njihovih imena),gornja dolina Lima je upravo jedna od potvrda  koje je zapazio Erdeljanović u kontekstu „izvođenja“zaključka o pripadnosti srpskoj etničkoj zajednici,samo na osnovu saznanja da su ti Vlasi  bili pravoslavne vjere.Tako,ako citiramo Crkvu,  ti Vlasi su  bili Srbi,po „Bogu” kako kaže sveštenik Dajbabski Nikodim,ali sigurno ne po genu i antropološkim karakteristikama,koje ista crkva naravno ne priznaje.

Za izjednačavanje srpstva sa pravoslavljem,Sima Ćirković istoričar i srpski akademik će zapisati:“Usljed nerazvijene združenosti crkve i države u nemanjićkom periodu,bilo je moguće da se pravoslavlje pojavi kao obilježje srpstva i da se vjerska pripadnost nametne kao kriterijum razgraničenja“.[69]Pitamo se,da li je i danas to osnovna ideja Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori,tj.“pravoslavlje=srpstvo,ista smo vjera,svi smo Srbi“.Po njima je to  jedini zaključak,nema granica,jedna nam je i teritorija-država.Da,to je suština svega,jer čitajući autoritete istorijske nauke,sve je jasno,vraćamo se malo u vrijeme Nemanjića,ali i u Srednji vijek.

Vladimir Karić,profesor Velike škole u Beogradu,će dobro primijetiti ideološki pritisak i udijavanje u svijest Crnogoraca i samih Srba,da su svi pripadnici srpske crkve Srbi i nastavlja:“Srbin ide u tome toliko daleko,da ne odvaja vjeru od narodnosti svoje,da je naziva srpskom vjerom,i da,na posljetku,čovjeka ma koje nacionalnosti hoće da nazove Srbinom,samo ako je pravoslavni“.[70]

O Crnogorcima kao etničkoj posebnosti govori i dr Branislav Đurđev.Naime,Đurđev objašnjava prva pominjanja  naziva „srpski katun“ za vlaške katune,uočavajući razlike između crnogorskog brdskog,bokeljskog i hercegovačkog stanovništva od srpskog stanovništva,konstatujući da se „tada javljaju prvi začeci onih etničkih odlika po kojima se Crnogorci izdvajaju u etničku posebnost“.[71]

O ekstremnom ponašanju Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori,najbolja su ilustracija ponašanja sveštenika pred popise.Tako će Radio Slobodna Evropa u svojem štampanom izdanju od 28.03.2011.godine,primijetiti da su se  sveštenici u Crnoj Gori masovno uključili u propagandi oko popisivanja“ učeći građane Crne Gore kako da se popisuju“.Na radiju Svetigora i u istoimenoj novini glavna preokupacija je popis i nacionalno izjašnjavanje.Nevjerovatno je,da je taj odnos Crkve i pritiska na građane ostao skoro neprimijećen.U neviđenoj propagandi je prednjačilo nekoliko sveštenika,među kojima je i njihov „vožd“ Amfilohije.U svim nastupima i obraćanjima javnosti će uz najpogrdnije kvalifikacije negirati crnogorski nacionalni identitet.Tako će izvjesni svještenik manastira Dajbabe,Nikodim (Budisavljević) izjaviti.“Pravoslavna crkva nikada ne može da blagosilja ono što nije stvorio bog,a definitivno crnogorsku naciju nije stvorio  bog,nego je ona plod ljudskih sujeta i slabosti,a generalno je tvorac crnogorske nacije đavo u suštini stvari“.[72]Njegov crkveni starješina Amfilohije će biti još rigidniji,nazivajući Crnogorce „komunističkim kopiladima“,“nakotom“ i ko zna još kakvim uvredljivim nazivima.Po njima naciju je „stvorio bog“.Zaista jedna besmislica,da ne budem u duhu njihovih konstatacija i uvreda.Naprijed navedeni popisi sa jasnim statističkim pokazateljima,očigledno po crkvenom gledanju nam šalju vrlo uvredljive poruke o izjašnjavanju naših predaka.Čudno je,da lako prihvataju tako teške uvrede sveštenika navedene crkve potomci svih časnih predaka koji nijesu krili svoj nacionalni identitet,niti u običnom životu,niti na popisima.

Ostalo je da se zapitamo,da li će Bog priznati Crnogorce,kao što ih priznaju Italijani,Francuzi,Njemci,Englezi,Slovenci,Hrvati,Grci,… i cijeli svijet.No,eto „bog“ odvoji neke od Crnogoraca da „bježe“ od svojih predaka,odričući se nacionalnog osjećanja svojih predaka.Pa eto,izgleda je bog jači od cijeloga svijeta koji zna za nacionalne Crnogorce!?Nakon svega,logično ćemo se zapitati:Da li će bogu odgovarati svi ovi što priznaju crnogorsku etničku posebnost (tolike države) ili će bog možda kazniti one koji je negiraju.Ostaje nam da čekamo na odgovor Boga.

NAPOMENA:U skladu sa Zakonom o autorskim pravima (Službeni list CG,br.37/2011 i br.53/2016)  nije dozvoljeno preuzimanje i objavljivanje ovog teksta ili njegovih djelova bez saglasnosti autora.

                                                     * * * 

Korišćeni izvori:

[1]Izvor: Srpski etnografski zbornik,Knjiga VIII,1907.god.;Pop Bogdan Lalević i Ivan Protić:Vasojevići u turskoj granici,str.704.

Nejasno je,da Popović konstatuje 1907.godine,da su prije 250-300 godina prvi doseljenici u Velici zatekli pet kuća.Ko su biliti doseljenici prije toliko godina?Očigledno nijesu mogli biti Šaljani ili današnje stanovništvo iz Rijeke Crnojevića,jer bi značilo da su se Šaljani doselili u Veliku prije nekih 400-420 godina,što  bi bilo prije Velike seobe 1689.godine,što nije tačno.Istina,bilo je polovinom XVII vijeka velikog doseljavanja iz plemena Klimenta u gornju dolinu Lima,o čemu će biti detaljnije  pisano na ovom portalu.

[2]Izvor: Srpski etnografski zbornik,knjiga V,Beograd,1903.g.;Pop Bogdan Lalević i Ivan Protić,Vasojevići u crnogorskoj granici,str.596.

[3] Izvor:Glasnik cetinjskih muzeja,knj.VI,1973.g.,Poseban otisak,Dr Mirko Barjaktarović-Etnički razvitak Gornjeg Polimlja (str161-198).

[4] Izvor:Branko Jokić,Velika i Veličani,str.29

[5] Izvor:Rezultati o testiranju DNK iz 2010 godine je objavio jedan od najuglednijih časopisa za biologiju i medicine:American Journal of Physical Anthropology,20.01.2010.godine.Na spisku testiranih se nalazi pod brojem 90 Milan Šaljić,Mašnica,Plav,halpogrupa N,N1a,M231 P189.2+.Istu halpo grupu imaju i Šućur iz sela Rudine u Pivi i Jokić iz Srbca  kod Sombora.

[6] Izvor:Prof dr Marko Knežević,Velika i Novšići,zavičajna monogtafija str.172,Podgorica,2014.g.

[7] Izvor:Lazar Roganović,Istina koje bode oči,Podgorica,2000.godine.

Napomena:Lazar Roganović je rođen u Vraki 1924.godine i pred Drugi svjetski rat odselio u okolinu Orahovca.Krajem pedesetih godina prošloga vijeka se preselio u Titograd.Po saznanju ovoga autora je bio blizak sa nekim  Šaljićima iz Peći.Očigledno su Šaljići htjeli zloupotrijebiti kazivanja Roganovića o Đuru iz Kuča koji je odselio u Vraku 1705.godine.Đurčevići,inače znaju da im je porijeklo od ovoga Đura,kojeg pominje u svojoj knjizi Roganović.Konačno,vjerujem da se pokušaji dva falsifikovana predanja (Kadićkog,ali i Mrnjavčevićkoga ) mogu potpuno odbacti i zaboraviti.Moguće je,da će se brzo zapisati i predanje da su Šaljani od Orlovića ili Nemanjića.

[8]  Izvor:HYLLI I DRITËS,(br.9-10),1941.god.,A.Bernardin Pali i Rrok Gurashi:Rreth Kishës sAbati e Fisit Shalës,str.370-379.

[9] Izvor:Giuzepe Valentini,IL DIRITO DELLE COMUNITA,nella tradizione giurdica Albanese,Univerzitet Palermo,1956,str.355.

[10]Izvor:Mirko Barjaktarović,Etnički razvitak gornjeg Polimlja,str.169,Glasnik cetinjskih muzeja,knjiga VI,Cetinje,1973. godine

[11] Izvor:Ibrahim Malaj,Tropoja në brëza,str.25-66.Maljaj tvrdi da se porodica Petraj preselila u Veliku i da je izvjesno vlaškog porijekla.

[12] Izvor:Zagreb;dr Branimir Gušić-Pećki put,najvii prijelaz u Pfokletijama,str.540-541,JAZU,knj.42,1964.g.,

[13]Napomena:Džani su starinački rod u Albaniji,koje su zatekli novodoseljenici Albanci.Po sopstvenom kazivanju su vlaškog porijekla,kasnije asmilovani,tj.albanizirani. (Izvor:Luigj Shyti:Dukagjini rrugëtim në gjenezë).Autor Luigj Shyti navodi na više mjesta ovu činjenicu.

[14] Izvor:dr Branimir Gušić,navedeno djelo.Interesantno da Gušić navodi ovaj podatak,da Džani više ne postoje,iako su oni tu,samo su albanizirani,što navodi veliki broj albanskih istoričara.Gušićeva konstatacija podseća na konstatacije akademika Miomira Dašića (i drugih srpskih i crnogorskih istoričara),koji tvrde da je jedna etnička zajednica izumrla,iako im je poznato da su tu pored njih,ali su asmilovani.Priznanjem da postoje te,kako kažu „izumrle“ etničke zajednice dolaze do teškog pitanja o svojem etničkom identitetu.I ne samo to,već otvaranje mnogih pitanja o homogenosti nekih balkanskih nacija.

[15] Izvor:dr Branimir Gušić,navedeni rad

[16] Izvor:dr Milisav Lutovac,Rožaje i Štavnica,str.349,Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu,knj.LXXV,Beograd,1960.g. 

[17] Izvor:Marko Miljanov,Cjelokupna djela 2,81,3,23

[18]Izvor:Andrija Jovićević,Riječka Nahija,Naselja srpskih zemalja,7,str.600, Beograd,1911; Andrija Jovićević,Malesija 63-4; Marko Miljanov,Cjelokupna djela 2,81,3,23

[19] Izvor:Blažo A.Strugar,Strugari,Bratstvo u Ceklinu,1450-1980,Cetinje,1983,str.8-11.

[20] Izvor:Milan Gzivoda,Bratstvo Gazivoda,Podgorica,2013,str.13

[21]Izvor: Kosta N.Kostić,Stara srpska trgovina,Beograd,1904.g.,str.136.

Napomena:U navedenom djelu Kostić pominje dolinu Lima i konstatuje da je bila veoma gusto naseljena Vlasima,ne pominjući broj stanovnika.

[22] Izvor:Starine XII,str.182Prevod na ruski jezik kod  Rovinskog,Черногориа,I,1880,стр.809

[23] Napomena:O prisutnosti riječi u govoru Veličana i toponimima koji nijesu porijeklom slovenski (a time ni srpski),ali sigurno je utvrđeno  kojim narodima pripadaju,biće riječi na ovom portalu.

[24]Izvor:Evlija Čelebija,Putopisi,dio o jugoslovenskim zemljama;    Prevod,uvod i komentari:Hazim Šabanović,Sarajevo,1967.Knjiga sadrži 686 stranica.

[25] Izvor:Definitivni rezultatai popisa stanovništva od 31.01.1921.godine,Sarajevo,  1932(uvodni dio knjige).

[26] Izvor:Definitivni rezulttatai Popisa stanovništva od 31.januara 921.godine,Sarajevo 1932.godine,str.122.

[27] Izvor:Svetlana Radovanović,Etnička struktura kraljevine Jugoslavije u kontekstu nacionalne politike jugoslovenstva.Demografija,knjiga IV,2007,str.132.

[28] Izvor:Uporedni pregled rezultata popisa od 1921-1981.godine.Savezni zavod za statistiku,Beograd,1988,str.50.

[29]Izvor: Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31.marta 1931.godine,knjiga II,Prisutno stanovništvo po vjeroispovijesti,str.16.

[30] Izvor:Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31.marta 1931.godine,Knjiga I;Prisutno stanovništvo,broj kuća i domaćinstava,str.116.

[31] Izvor:Svetlana Radovanović,navedeni rad,str.130

[32] Izvor:Prethodni rezultati popisa1921,XXI

[32a] Izvor:Goran Nikolić,Kretanje stanovništva Kosova i Metohije između dva sjetska rata,Nova politička misao,Beograd,2006.g

[33]Izvor: Popis stanovništva 1948.godine,Uvod,Knjiga IX

[34]Izvor: Uporedni pregled rezultata popisa od 1921-1981.godine.Savezni zavod za statistiku,Beograd ,1988,str.50

[35] Izvor:Konačni rezultati popisa stanovništva od 15.03.1948,knjiga I;Stanovništvo po polu i domaćinstvima,Beograd 1951,str.383.

[36]Izvor: Konačni rezultati popisa stanovništva od 15.03.1948.godine,knjiga IX;Stanovništvo po narodnosti Federativne narodne republike Jugoslavije,Beograd,1954.

[37] Napomena:U popisu od 1948. i 1953. Godine za djecu ispod 10 godina starosti a,u popisima 1971. i 1981.godine ispod 15 godina,podatak o narodnosti je upisivan prema izjavi jednog od roditelja ili prema izjavi staratelja.

Izvor:Popis stanovništva,domaćinstava i stanova 1981.Opšta i metodološka objašnjenja.Beograd,Savezni zavod za statistiku,1983,str.3

[38] Izvor:Popis stanovništva 1953.godine.Knjiga I.Vitalna i etnička obilježja.Konačni rezultati za FNRJ i narodne republike.Savezni zavod za statistiku,Beograd,1959,str,IX.

[39]Izvor: Popis stanovništva od 31.marta 1953.godine,Beograd 1958.god,str.256

[40] Izvor:Popis stanovništva od 31.marta 1953.godine-Rezultati popisa po narodnosti,Beograd 1958,str.148

[41] Izvor:Popis stanovništva 1961.Vitalna,etnička i migraciona obilježja.Knjiga I.Savezni zavod za statistiku,Beograd,1970.

[42]Izvor: Popis stanovništva,domaćinstava i stanova u 1961 godini,knjiga III

[43] Izvor:Popis poljoprivrede 1961 godine,knjiga I.Osnovni podaci individualnih gazdinstava po naseljima,str.144.Savezni zavod za statistiku,Beograd,1962.

[44] Izvor:Popis stanovništva i stanova 1971.godine.Vitalna,etnička i migraciona obilježja.Rezultati po republikama i pokrajinama.Savezni zavod za statistiku,Beograd,1974,str.XVIII-XIX.

[45] Izvor:Popis stanovništva,domaćinstava i stanova  u 1971 godini,Knjjiga II.Nacionalna struktura stanovništva SFRJ,Beograd 1973.

[46] Izvor:Popis stanovništva 1971.godine.Stanovništvo po polu i starosti,Beograd,1973.

[47] Izvor:Popis stanovništva i stanova 1971 godine.Stanovništvo po djelatnostima.Beograd,1975.

[48] Izvor:Nacionalni sastav stanovništva SFRJ,Knjiga I.Podaci po naseljima i opštinama (Popis 1981.godine),Savezni zavod za statistiku,Beograd,14.juna 1991,str.150.

[49] Izvor:Popis stanovništva u Crnoj Gori,Stanovništvo po nacionalnoj pripadnosti,str.25.

[50] Izvor:Popis stanovništva 1991.godine.Stanovništvo,domaćinstva,stanovi,poljoprivredna gazdinstva i stočni fond 1991.godine po opštinama i naseljima,str.77.

[51]  Izvor: Miloš Dragović,Sjećanje na ratove,priredili dr Krsto Pižurica i Vuk Radović ,Podgorica 2004.

Napomena:O nasilnoj slovenizaciji veličkih Šaljana,polovinom XIX vijeka su nam pričali iza Drugoga svjetskoga rata naši bratstvenici,tada u poodmaklim godinama.Nasilni prelazak u pravoslvalje su “sproveli” Vasojevići pod prijetnjom oružjem.Zbog ovoga čina Vasojevići nijesu bili omiljeni kod starijih Šaljana.Nedugo nakon prelaska u pravoslavlje će se dogoditi i velika stradanja Velična nakon 1850.godine.

[52] Izvor:Popis stanovništva,domaćinstava i stanova u 2003 godini, Nacionalna i etnička pripadnost,Podaci po naseljima i opštinama,knj.1,Podgorica,2004,str.60-61

[53] Izvor:Popis stanovništva,domaćinstava i stanova u 2003 godini,Stanovništvo prema vjeroispovijesti i maternjem jeziku,Podaci po opštinama,knjiga III,Podgorica 2004,str.11.

[54] Izvor:Popis stanovništva,domaćinstava i stanova u 2003 godini,str.19,Podgorica 2005 godine.

[55] Izvor:Popis stanovništva i domaćinstava u Crnoj Gori,2003,Stanovništvo po polu i starosti,Podgorica 2011.

[56] Izvor:Popis stanovništva i domaćinstava u 2011 godini,Stanovništvo po nacionalnoj i etničkoj pripadnosti po naseljima,Podgorica 2004.g

[57]Izvor:Popis stanovništva i domaćinstava u 2011 godini,Popis stanovništva,

domaćinstva i stanova po naseljima,Podgorica 2004.g

[58] Izvor:Popis stanovništva i domaćinstava ,Popis stanovništva po maternjem jeziku u Crnoj Gori u 2011 godini.

[59] Izvor:Popis stanovništva i domaćinstava,Popis stanovništva ,domaćinstava i stanova po naseljima u Crnoj Gori u 2011 godini.

[60]Izvor: Popis stanovništva,domaćinstava,stanova i poljoprivrednih gazdinstava u 1991.god.str.21-22.

[61]Napomena:Statistički podaci navedeni za stanovništvo Riječke nahije i područje Njeguša su preuzeti iz istih izvora koji su navedeni za popis stanovništva Velika.

[62] Izvor:Sazdanje Cetinja,1984,str.60.

[63] Izvor:Latinski dokument,iz sudsko-notarskih spisa Državnoga arhiva u Kotoru,XXXV,str.37,od 8.10.1552.godine

[64]Izvor: Istorijski zapisi,god.XIV,knj.VIII,sv.3,str.498-499,Titograd,1961,g.

[65] Izvor:Serafim Ristić,Dečanski spomenici,str.23,Beograd,1864.godine

[66] Izvor:Jozef HolečekmČerna Hora,Praha,1876.

[67] Izvor:Tatomir Vukanović,Etnogeneza južnih Slovena,str.310,Vranje,1974.

[68] Izvor:Stojan Novaković,Prvi osnovi slovenske književnosti među balkanskim lovenima,SKA,Beograd,1893,str.125.

[69] Izvor:Enciklopedija Jugoslavije,prvo izdanje,str.7,705.

[70] Izvor:dr Vladimir Karić (profesor Velike škole u Beogradu),Srbija(knjiga),1887.

[71] Izvor:Branislav Đurđev,Postanak i razvitak brdskih,crnogorskih i hercegovačkih plemena,str.173.,Titograd,1984.

[72] Izvor:Radio slobodna evropa,Štampano izdanje,28.03.2011.godine

1 thought on “NESTAJANJE VELIČKIH NASELJA

  1. Текст је освјежење. Тврдње засноване на чињеницама, на основу вјеродостојних историјских извора. Са задовољством посјећујем портал.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *